Spożywanie alkoholu: wzorce, fazy i objawy

Wprawdzie obecnie mówimy o zaburzeniach używania alkoholu (alcohol use disorders), jednak przyjęło się, że wśród osób pijących alkohol wyróżniamy trzy podstawowe wzorce spożywania alkoholu, które wymagają interwencji i zmiany:

1. ryzykowne spożywanie alkoholu to picie nadmiernych ilości alkoholu, które aktualnie nie pociąga za sobą negatywnych konsekwencji, ale można oczekiwać, że konsekwencje te pojawią się, jeśli obecny model picia alkoholu nie ulegnie zmianie;
2. picie szkodliwe to wzór picia powodujący szkody zdrowotne, które mogą się ujawniać w postaci chorób somatycznych i/lub problemów psychicznych bądź znacząco się do nich przyczyniają;
3. uzależnienie od alkoholu jest efektem długotrwałego, szkodliwego spożywania alkoholu, w którym picie alkoholu dominuje nad innymi zachowaniami, które miały poprzednio dla osoby uzależnionej większą wartość.

Z danych Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (2020) wynika, że picie ryzykowne i szkodliwe dotyczy 27% konsumentów alkoholu, a 11,6% to osoby „nadużywające” alkoholu.

Fazy uzależnienia od alkoholu

Uzależnienie od alkoholu (bardziej poprawne jest dzisiaj określenie „zaburzenia używania alkoholu”) rozwija się powoli i niepostrzeżenie. Wyróżnia się cztery fazy: wstępną, ostrzegawczą (zwiastunową), krytyczną (ostrą) i przewlekłą z powikłaniami somatycznymi (takimi jak np. marskość wątroby, drgawkowe napady abstynencyjne) i psychicznymi (np. depresja, majaczenie, halucynoza).

Objawy uzależnienia

Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych (International Classification of Diseases, ICD) opracowana przez Światową Organizację Zdrowia cieszy się popularnością w większości krajów europejskich. W 2022 r. wprowadzono oficjalnie jej 11. rewizję (ICD-11)¹https://www.who.int/news/item/11-02-2022-icd-11-2022-release, w której znalazły się „zaburzenia używania substancji”, a wśród nich zaburzenia używania alkoholu. Zgodnie z nią, postawienie diagnozy wymaga stwierdzenia obecności dwóch lub trzech głównych objawów uzależnienia występujących w tym samym czasie i powtarzających się wielokrotnie przez okres ostatnich 12 miesięcy bądź obecnych w sposób ciągły przez okres co najmniej miesiąca. Te objawy to:

1. Upośledzona kontrola nad używaniem substancji – dotyczy ona ilości substancji, okoliczności oraz momentu rozpoczynania lub zakończenia używania. Często, towarzyszy temu subiektywna, silna potrzeba, czyli głód substancji.
2. Używanie substancji staje się priorytetem, uzyskuje pierwszeństwo nad przyjemnościami, zainteresowaniami, obowiązkami, codzienną aktywnością, własnym zdrowiem i dbaniem o siebie. Używanie substancji zaczyna odgrywać centralną rolę i odsuwa pozostałe obszary życia na dalszy plan. Używanie substancji często jest kontynuowane pomimo szkodliwych konsekwencji z tym związanych.
3. Objawy fizjologiczne charakteryzują się:
   1. zmianą tolerancji,
   2. objawami odstawiennymi (abstynencyjnymi) występującymi w następstwie ograniczenia lub przerwania używania,
   3. powtarzającym się stosowaniem danej substancji (lub farmakologicznie do niej podobnej), w celu złagodzenia lub niedopuszczenia do wystąpienia objawów abstynencyjnych.

Wyodrębniono dwa typy używania:

1. używanie ciągłe, tj. picie codzienne lub prawie codzienne przez okres miesiąca lub dłużej,
2. używanie epizodyczne, kiedy picie jest krótsze niż miesiąc (jednak powoduje szkody), ale jest przeplatane okresami całkowitej abstynencji.

Wprowadzono też trzy okresy remisji:

1. pełna wczesna remisja (abstynencja od 1 do 12 miesięcy),
2. utrwalona częściowa remisja (ograniczenie ilości spożywanego alkoholu przez ponad 12 miesięcy, brak występujących już objawów uzależnienia),
3. całkowita, utrwalona remisja (abstynencja przez 12 miesięcy lub dłużej).

Leczenie zaburzeń spowodowanych używaniem alkoholu opiera się głównie na psychoterapii, wspieranej w niektórych przypadkach lekami (np. akamprozat, naltrekson, nalmefen). Najnowsze doniesienia naukowe mówią o próbach wykorzystywania w leczeniu tych zaburzeń leków stosowanych dotychczas w leczeniu cukrzycy i w odchudzaniu (GLP-1, czyli agonistów receptora peptydu glukagonopodobnego).