Miejsce Wspólnoty Anonimowych Alkoholików w systemie leczenia alkoholizmu

Wspólnota Anonimowych Alkoholików (Alcoholics Anonymous, AA) jest jedną z form samopomocy osób z zaburzeniami używania alkoholu. Wspólnota AA istnieje od 1935 r. Wśród osób, które dały podwaliny programowi Wspólnoty, byli psychologowie i psychiatrzy, w tym prof. Wiliam James, zwany ojcem amerykańskiej psychologii. Na kształtowanie się programu AA mieli także wpływ Carl Gustaw Jung, psycholog i psychiatra, twórca „psychologii głębi”, Harry Stock Sullivan, amerykański psychiatra i psychoanalityk oraz wielu innych lekarzy, psychologów i osób duchownych.

W 1945 r. Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne uznało Wspólnotę AA za „nową możliwość w leczeniu alkoholików”, a w 1951 r. uhonorowano ją Nagrodą Laskerów (nazywaną amerykańskim Noblem) „w uznaniu unikalnego i wybitnie skutecznego podejścia do alkoholizmu […] odwiecznego problemu społecznego. Potwierdzając jednocześnie, że alkoholizm jest chorobą, AA pomaga zmyć przypisywane temu stanowi piętno społeczne”. W znacznym stopniu, dzięki kontaktom z członkami Wspólnoty AA, Amerykańskie Towarzystwo Medyczne w 1956 r. przyznało „alkoholizmowi” status choroby, a w opublikowanej rezolucji wezwało szpitale „do rozważenia przyjmowania pacjentów z rozpoznaniem alkoholizmu […]”. (JAMA, 1956). Szczególnym wyróżnieniem dla Wspólnoty AA była rekomendacja zawarta w 10. Raporcie dla Kongresu Stanów Zjednoczonych, mówiąca o tym, że „profesjonalne leczenie bazujące na Dwunastu Krokach jest równie skuteczne jak inne podejścia terapeutyczne prowadzące do uzyskania trwałej abstynencji” (Raport NIAAA, 2000).

Obecnie Wspólnota AA na świecie liczy ponad 2 mln członków, którzy spotykają się w ponad 200 tys. grup. Program i zasady AA zostały zaadaptowane przez dziesiątki grup samopomocowych (m.in. Anonimowych Narkomanów, Anonimowych Hazardzistów itp.)

Anonimowi Alkoholicy w Polsce

Pierwsza w Polsce wzmianka na temat Wspólnoty AA pojawiła się w 1950 r. w podręczniku dla lekarzy Leczenie alkoholizmu przewlekłego autorstwa dr. med. Henryka Zajączkowskiego. Pierwsza polskojęzyczna grupa AA powstała w Chicago w 1965 r., zaś dwie pierwsze grupy AA na terenie Polski – w Poznaniu w latach 70. („Eleusis” w 1974 r. i „Ster” w 1976 r.). Obecnie spotyka się ponad 2800 polskojęzycznych grup AA, w tym kilkadziesiąt na terenie różnych krajów Europy oraz w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.

Dwanaście Kroków

Proponowany przez Wspólnotę AA program zdrowienia jest wyłożony w tzw. Dwunastu Krokach, a zachowaniu jedności Wspólnoty służy Dwanaście Tradycji. Podstawowe informacje na temat Wspólnoty zawiera Preambuła: „Anonimowi Alkoholicy są wspólnotą mężczyzn i kobiet, którzy dzielą się nawzajem swoim doświadczeniem, siłą i nadzieją, aby rozwiązać swój wspólny problem i innym pomagać w wyzdrowieniu z alkoholizmu. Jedynym warunkiem uczestnictwa jest chęć zaprzestania picia. Nie ma w AA żadnych składek ani opłat, jesteśmy samowystarczalni poprzez własne, dobrowolne datki. Wspólnota AA nie jest związana z żadną sektą, wyznaniem, partią organizacją lub instytucją; nie angażuje się w żadne publiczne polemiki; nie zajmuje stanowiska w jakichkolwiek sporach. Naszym najważniejszym celem jest pozostawać trzeźwym i pomagać innym alkoholikom w osiągnięciu trzeźwości”.

Program Dwunastu Kroków ułatwia uzyskanie wglądu w istotę uzależnienia oraz w samego siebie, umożliwia analizę swoich kontaktów interpersonalnych, wspiera w poznawaniu i wzbogacaniu potencjalnych możliwości własnego rozwoju oraz daje wskazówki, w jaki sposób można osiągnąć trzeźwość. Trzeźwość rozumiana jest w AA znacznie szerzej niż samo utrzymywanie abstynencji, ponieważ obejmuje ono również zmieniony sposób myślenia, odczuwania siebie i innych oraz dojrzałe, a więc „trzeźwe” funkcjonowanie w życiu. Cele sformułowane w Dwunastu Krokach są realizowane przez poszczególnych członków grup w sposób indywidualny i często odmienny, a „kroki” proponują jedynie kolejność przeprowadzania analizy własnych doświadczeń i dokonywania zmian (Kirkland, 2018).

Porównując program Dwunastu Kroków z terapią grupową wg Yaloma łatwo stwierdzić, że program ten charakteryzuje: dawanie nadziei, wymiana doświadczeń w radzeniu sobie z problemem, naśladownictwo, uczenie się na temat sposobów utrzymywania trzeźwości, możliwość przeżycia katharsis i spójność dzięki utożsamianiu się z doświadczeniami innych oraz angażowanie się w mniej formalne aspekty spotkań członków AA.

Różnica między uczestniczeniem w profesjonalnych programach psychoterapii uzależnień a korzystaniem z programu Dwunastu Kroków w ramach Wspólnoty AA polega m.in. na tym, że uczestnicy Wspólnoty biorą samodzielnie pełną, indywidualną odpowiedzialność za przebieg i jakość procesu swojego zdrowienia, sami przyjmują i weryfikują stawiane przed sobą cele, a ich wiedza na temat choroby pochodzi od innych członków Wspólnoty oraz z literatury zalecanej przez Wspólnotę. Podczas mityngów (spotkań grupy AA) dochodzi do wymiany doświadczeń między uczestnikami, a wiedza i umiejętności są przekazywane prostym i zrozumiałym dla wszystkich językiem, w sposób zdroworozsądkowy i wynikający z mądrości życiowej i z doświadczeń osób zdrowiejących. Jednocześnie wykorzystywane są tradycyjne powiedzonka, przysłowia, rytuały i symbole. Udział w spotkaniach AA nie jest ograniczony czasowo i można z nich korzystać tak długo, jak się chce. Z programu mogą korzystać osoby niewidome, bo podstawowe pozycje literatury AA zostały wydane alfabetem Braille’a.

Model Minnesota

Najbardziej znanym „wkładem” Wspólnoty AA w terapię osób uzależnionych od alkoholu, a później również od innych substancji psychoaktywnych, jest tzw. model Minnesota. Wstępne założenia modelu polegały na połączeniu doświadczeń profesjonalistów oraz „alkoholików” zdrowiejących przy pomocy Wspólnoty AA, na zindywidualizowanym podejściu do leczenia, z aktywnym udziałem rodziny pacjenta, realizowanym w warunkach intensywnego (7 dni w tygodniu), stacjonarnego, 28-dniowego programu.

W Polsce elementy modelu Minnesota po raz pierwszy zostały zastosowane przeze mnie w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, w połowie lat 80. Byliśmy wówczas pierwszą w tej części Europy placówką, której program opierał się na psychoterapii bez stosowania disulfiramu (Anticol, Esperal) czy tzw. ergoterapii (nieodpłatnej pracy).

Liczne elementy modelu Minnesota, który jest nastawiony na pełną abstynencję, leżą dzisiaj u podstaw programów terapeutycznych w placówkach leczących osoby uzależnione w Polsce, w tym np. traktowanie „alkoholizmu” jako choroby przewlekle postępującej i, co istotne, niezawinionej, na której powstanie złożyło się wiele różnych czynników (polietiologia); traktowanie z należytym szacunkiem i zrozumieniem osób, które cierpią na tę chorobę, szanowanie ich osobistej godności oraz przekonanie, że wstępna motywacja nie decyduje o przebiegu i wynikach leczenia.

Skuteczność oddziaływań Wspólnoty Anonimowych Alkoholików

Badania nad skutecznością Wspólnoty AA i jej programu mówią, że wskaźniki utrzymywania abstynencji są dwukrotnie wyższe u tych osób, które korzystają ze spotkań AA, a większa częstotliwość uczęszczania wpływa korzystnie na utrzymywanie abstynencji (Kaskutas, 2009). Badania wykazały również, że osoby uczestniczące w spotkaniach AA przed, w trakcie i po zakończeniu leczenia, w porównaniu z osobami, które nie korzystały z AA, nie tylko istotnie ograniczyły picie alkoholu, ale również miały mniej problemów psychologicznych i znacząco poprawiły jakość swojego życia (Gossop i wsp., 2003). Przeprowadzona w ramach Biblioteki Cochrana analiza 27 badań z udziałem 10 565 uczestników wykazała, że terapia oparta na zachęcaniu do uczestnictwa w AA oraz na ułatwianiu poznawania programu Dwunastu Kroków (Twelve-Step Facilitation, TSF) daje wyższe wskaźniki trwałej abstynencji oraz ogranicza negatywne konsekwencje picia alkoholu, szczególnie w dłuższej perspektywie (do 3 lat), w porównaniu z innymi metodami leczenia opartymi na dowodach, a w tym z terapią poznawczo-behawioralną (Cognitive Behavioural Therapy, CBT) i dialogiem motywującym (Motivational Enhancement Therapy, MET); Kelly i wsp., 2020).

Nie powinno więc ulegać wątpliwości, że udział we Wspólnocie AA oraz współpracę Wspólnoty z lecznictwem uzależnień należy traktować jako dobrą formę radzenia sobie z problemem alkoholowym, a także jako jedną z e skutecznych form opieki post-terapeutycznej, która sprzyja utrwalaniu wyników leczenia i tym samym nie tylko ratuje zdrowie i życie ludzkie, ale także w istotnym stopniu odciąża państwowy system ochrony zdrowia.