Podstawy prawne publicznego systemu leczenia osób z uzależnieniem od alkoholu w Polsce

Na polski system leczenia osób z uzależnieniem od alkoholu składają się dwa sektory:

1. sektor świadczeń publicznych, w ramach którego funkcjonuje sieć kilkuset poradni umożliwiający każdej zainteresowanej osobie względnie łatwy dostęp do uzyskania bezpłatnej pomocy i wskazówek o wyborze najodpowiedniejszej formy leczenia bądź innej pomocy

i

2. sektor prywatny, świadczący z reguły oddziaływania odpłatnie, a więc skierowane do grupy osób, którą stać na opłacenie leczenia.

Niniejsze opracowanie jest poświęcone – z uwagi na powszechny i nieodpłatny charakter świadczonej pomocy – sektorowi świadczeń publicznych.

Podstawy prawne sektora świadczeń publicznych

Podstawy prawne leczenia osób z uzależnieniem od alkoholu w sektorze publicznym są zawarte w kilkunastu aktach prawnych, z których najistotniejszym (z punktu widzenia osób zainteresowanych) jest Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi¹Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. 1982 nr 35 poz. 230 z późn. zm). Tekst jednolity w Internecie: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19820350230, zwana dalej „Ustawą”.

Podstawową zasadą przyjętą w Ustawie jest dobrowolność podjęcia leczenia. Wyjątki od tej zasady muszą wynikać z Ustawy, są w niej szczegółowo unormowane i podlegają opisanej w Ustawie procedurze zmierzającej do wydania sądowego zobowiązania do leczenia.

Ustawa stanowi także, że w obszarze świadczeń publicznych od osoby uzależnionej od alkoholu nie pobiera się opłat za świadczenia w zakresie leczenia. Także członkowie rodziny osoby uzależnionej od alkoholu, dotknięci następstwami nadużywania alkoholu przez osobę uzależnioną, bezpłatnie uzyskują świadczenia zdrowotne w zakresie terapii i rehabilitacji oraz profilaktyki. Bezpłatność dotyczy zarówno osób ubezpieczonych, jak i nieubezpieczonych.

Cel oddziaływań leczniczych

Polskie prawo nie zawiera definicji celu leczenia choroby alkoholowej, określając jedynie, że postępowanie lecznicze ma zapewnić odpowiednią opiekę zdrowotną zmierzającą do pomocy osobom uzależnionym w powrocie do zdrowia.

Poszukując celu oddziaływań leczniczych, można się odwołać jedynie w drodze analogii do treści art. 2 ustęp 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego²Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535 z późn. zm. (tekst jednolity w Internecie: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19941110535 w brzmieniu:

Ochrona zdrowia psychicznego obejmuje realizację zadań dotyczących w szczególności […] zapewnienia osobom z zaburzeniami psychicznymi wielostronnej i powszechnie dostępnej opieki zdrowotnej oraz innych form opieki i pomocy niezbędnych do życia w środowisku rodzinnym i społecznym.

Zasadniczym celem leczniczym jest więc – w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego – poprawa jakości życia oraz relacji z otoczeniem rodzinnym i społecznym osoby uzależnionej.

Wychodząc poza ramy prawne można zauważyć, że w ciągu kilkunastu ostatnich lat następuje istotne przeformułowanie możliwych celów leczenia. Obok tradycyjnego dążenia do całkowitej abstynencji sformułowano przynajmniej dwa nowe cele: 1º ograniczenie picia (zwłaszcza jako cel dla osób z łagodniejszą formą uzależnienia albo odmawiających dążenia do całkowitej abstynencji) i 2º redukcję szkód wynikających z uzależnienia. Natomiast działaniem doraźnym nadal pozostaje detoksykacja, czyli proces usuwania z organizmu alkoholu etylowego, a także szkodliwych substancji i toksyn powstających w wyniku rozkładu alkoholu w organizmie.

Typy placówek leczenia uzależnienia od alkoholu

Leczenie osób uzależnionych od alkoholu w Polsce mogą prowadzić tylko podmioty lecznicze. Z punktu widzenia osób zainteresowanych podmioty te można podzielić na takie, które realizują świadczenia ambulatoryjne oraz te, które realizują świadczenia całodobowe i stacjonarne³Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 grudnia 2023 r. w sprawie funkcjonowania podmiotów leczniczych sprawujących opiekę nad uzależnionymi od alkoholu Dz.U. 2023 poz. 2820 (w Internecie: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230002820.

Pierwszy typ podmiotów to poradnie leczenia uzależnień oraz poradnie leczenia uzależnień i współuzależnień, zwane potocznie poradniami odwykowymi. Funkcjonują one tak, aby umożliwić osobom zainteresowanym skorzystanie z oferowanych świadczeń bez rezygnacji z innych form aktywności życiowej (w tym zwłaszcza rodzinnych i zawodowych), często prowadząc oddziaływania w godzinach popołudniowych lub wieczornych, a więc w sposób dostosowany do trybu funkcjonowania większości osób zainteresowanych.

Skorzystanie z oferty świadczeń stacjonarnych z reguły łączy się natomiast z koniecznością rezygnacji z innych form aktywności życiowej lub poważnego ich ograniczenia. Mogą one być realizowane przez oddziały dzienne (w tym wypadku określenie całodobowe jest trochę mylące – pacjent przebywa na oddziale zazwyczaj od 6 do 8 godzin dziennie, zwykle przez 5 dni w tygodniu), jak i oddziały całodobowe, w których pacjent przebywa przez całą dobę, z reguły przez dłuższy czas. Ten ostatni typ świadczeń jest więc z reguły skierowany do tych pacjentów, którzy pomiędzy kolejnymi ciągami picia mają krótkie przerwy i skorzystanie z innych form pomocy łączyłoby się ze zbyt wielkim ryzykiem powrotu do picia.

Rodzaje świadczeń oferowanych przez placówki lecznicze

Rodzaje świadczeń oferowanych przez placówki lecznicze zostały zdefiniowane w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 29 grudnia 2023 r. w sprawie funkcjonowania podmiotów leczniczych sprawujących opiekę nad uzależnionymi od alkoholu⁴Tamże., które wymienia kolejno:

Działania diagnostyczne w zakresie diagnozy nozologicznej i psychoterapeutycznej oraz, w zależności od potrzeb pacjenta, diagnozy psychologicznej. Celem diagnozy nozologicznej jest ustalenie, czy pacjent rzeczywiście spełnia kryteria choroby alkoholowej. Natomiast diagnoza psychoterapeutyczna ma na celu dokonanie analizy problemów psychicznych pacjenta i ich związku z ewentualnym uzależnieniem. Proces diagnostyczny może być rozszerzony o diagnozę psychologiczną i psychiatryczną. Wszystkie te działania zmierzają do określenia skutecznej terapii, pozwalającej przezwyciężyć chorobę alkoholową.

Programy psychoterapii uzależnień są skierowane do osób, u których w procesie diagnozy zidentyfikowano uzależnienie od alkoholu, czasem we współwystępowaniu z zagrożeniem uzależnieniem bądź uzależnieniami od innych środków psychoaktywnych lub od szkodliwych zachowań. Obejmują zazwyczaj uzgodnienie planu terapii oraz indywidualne, grupowe i/lub rodzinne oddziaływania psychologiczne. Zmierzają do rozpoznania przez pacjenta przyczyn i mechanizmów jego uzależnienia, zwiększenia i podtrzymania motywacji do dokonania pozytywnej zmiany, poprawy zdolności do samokontroli i odpowiedzialności za podejmowane decyzje i zachowania. Oczekiwanym rezultatem jest trwała poprawa stanu zdrowia i funkcjonowania, osiągnięta dzięki zaprzestaniu bądź istotnemu ograniczeniu spożycia alkoholu możliwemu na skutek redukcji przyczyn uzależnienia oraz nabycia umiejętności potrzebnych do podtrzymania pozytywnej zmiany.

Programy psychoterapii dla osób bliskich osoby z uzależnieniem od alkoholu (np. członków rodzin, w tym dzieci) mają na celu na celu pomóc osobom bliskim osoby z uzależnieniem w radzeniu sobie z trudnymi emocjami, traumą, stresem i innymi problemami, które wynikają z życia z osobą z uzależnieniem, a zwłaszcza pozostawania z nią w silnym związku emocjonalnym. Polegają zazwyczaj na skorzystaniu ze wsparcia w formie terapii indywidualnej, uczestnictwa w terapeutycznej grupie wsparcia (w której uczestniczą inne osoby bliskie osobom z uzależnieniem) i skorzystaniu z terapii rodzinnej. Obok wsparcia psychologicznego i emocjonalnego często zawierają elementy edukacji o uzależnieniu i życiu z osobą z uzależnieniem. Istotnym – choć zwłaszcza w początkach leczenia osób z uzależnieniem nie zawsze odczuwalnym przez te osoby – skutkiem uczestnictwa osób najbliższych w programach psychoterapii może stać się wpływ tego uczestnictwa na dobrostan samej osoby z uzależnieniem, możliwy dzięki docenieniu przez nią wysiłku wkładanego przez najbliższych w proces zdrowienia, lepsze zrozumienie wzajemnych relacji i poprawę komunikacji.

Świadczenia zapobiegawczo-lecznicze dla osób szkodliwie spożywających alkohol albo uzależnionych od alkoholu polegają na leczeniu szkód zdrowotnych spowodowanych spożywaniem alkoholu i/lub leczeniu różnych stanów współwystępujących w przebiegu uzależnienia od alkoholu (np. tzw. alkoholowego zespołu abstynencyjnego, polegającego na występowaniu u osób z uzależnieniem od alkoholu objawów ujawniających się w sytuacji nagłego zaprzestania przyjmowania alkoholu lub znacznego zmniejszenia jego dawek). Zazwyczaj świadczeniami są także objęte oddziaływania z zakresu farmakoterapii, umożliwiające bądź ułatwiające osiągnięcie celów terapii oraz, w wybranych typach placówek, świadczenia z zakresu psychofarmakoterapii występujących zaburzeń psychicznych.

Świadczenia rehabilitacyjne dla osób z uzależnieniem i ich najbliższych obejmują oddziaływania psychologiczne i pomocnicze medyczne, finansowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. W ośrodkach specjalistycznych istnieje także możliwość skorzystania z programów i turnusów rehabilitacyjnych. Wymienionych świadczeń nie należy mylić ze świadczeniami rehabilitacyjnymi przyznawanymi przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, z których przy spełnieniu pewnych warunków mogą także korzystać osoby z uzależnieniem od alkoholu.

Działania konsultacyjno-edukacyjne dla osób bliskich osobom z uzależnieniem obejmują grupowe, indywidualne i rodzinne poradnictwo ukierunkowane na zwiększenie rozumienia uzależnienia, problemów rodziny uzależnionej od alkoholu oraz poznanie sposobów leczenia. Celem tych działań jest więc dostarczenie wiedzy, umiejętności oraz wsparcia mogących najbliższym osoby z uzależnieniem lepiej zrozumieć zaistniałą sytuację życiową rodziny, osoby uzależnionej i własną, lepiej zrozumieć emocje, stawiać asertywne granice oraz znaleźć inne satysfakcjonujące metody poprawy sytuacji życiowej.

Kwalifikacje kadry pracującej w placówkach leczniczych

Gwarancją ze strony państwa jakości świadczeń realizowanych przez podmioty lecznicze sprawujące opiekę nad osobami uzależnionymi od alkoholu są wysokie kwalifikacje zatrudnionego w tych placówkach personelu. Zagadnienie to ogólnie normuje Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 grudnia 2023 r. w sprawie funkcjonowania podmiotów leczniczych sprawujących opiekę nad uzależnionymi od alkoholu, odwołując się w zakresie wykazu i warunków realizacji tzw. świadczeń gwarantowanych do postanowień wielokrotnie zmienianego Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 roku w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień⁵Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 grudnia 2023 r. w sprawie funkcjonowania podmiotów leczniczych sprawujących opiekę nad uzależnionymi od alkoholu Dz.U. 2023 poz. 2820 (w Internecie: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230002820
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień Dz.U. 2019 poz. 1285 (w Internecie: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20190001285). Od 2019 r. rozporządzenie było zmieniane jedenastokrotnie; tekst ujednolicony jest dostępny w Internecie także na stronie https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/swiadczenia-gwarantowane-z-zakresu-opieki-psychiatrycznej-i-leczenia-18873917.

Podsumowanie

Stabilność prawna jest mocną stroną polskiego systemu leczenia alkoholizmu. Zapewnia zarówno finansowanie świadczeń gwarantowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia (a więc w konsekwencji bezpłatność dla zainteresowanych), jak i właściwy poziom kadry pracującej w placówkach leczniczych. Ponadto system oferuje pewną kompleksowość pomocy (terapia indywidualna, grupowa, wsparcie rodzin) oraz dostosowane do potrzeb pacjentów zróżnicowanie organizacyjne placówek (poradnie ambulatoryjne, oddziały dzienne, oddziały całodobowe). Na korzyść sytemu przemawia także jego otwartość na współpracę z organizacjami pozarządowymi (w tym zwłaszcza ruchem samopomocowym). Za słabszą stronę systemu trzeba uznać nierówny dostęp regionalny do leczenia – w dalszym ciągu oferta na terenach wiejskich jest często wyraźnie uboższa od tej dostępnej w miastach.