Alkohol a przemoc

Na początek ważna teza w formie komunikatu do zapamiętania: alkohol nie jest przyczyną przemocy – zatem niech nikt nie próbuje usprawiedliwić osoby stosującej przemoc faktem, że krzywdzi, bo pije alkohol i jest od niego uzależniona. Uzależnienie od alkoholu zwiększa ryzyko wystąpienia przemocy domowej, nie oznacza to jednak, że jego nadużywanie stanowi jej przyczynę. Zachowania agresywne są uwarunkowane czynnikami biologicznymi, społecznymi, psychologicznymi i kulturowymi. Istotą przemocy jest demonstrowanie władzy i używanie siły po to, aby przejąć kontrolę nad drugą osobą i wywierać na nią określony wpływ. Niezależnie od tego, jakie czynniki biologiczne czy psychologiczne wpływają na skłonność do agresywnych zachowań, to nie usprawiedliwiają one osób stosujących przemoc, nie zdejmują z nich odpowiedzialności i nie powinny powstrzymywać osób doznających przemocy przed poszukiwaniem dla siebie i swojej rodziny pomocy i ochrony.

Zależność między alkoholem a przemocą jest złożona. Osoby uzależnione mogą stosować różne rodzaje przemocy wobec swoich bliskich, zarówno kiedy są pod wpływem alkoholu, jak i na trzeźwo. Jest kilka modeli wyjaśniających złożoną relację pomiędzy alkoholem a przemocą. W każdym z nich zwraca się uwagę na to, że alkohol jest substancją psychoaktywną, a to oznacza, że dość szybko przedostaje się do układu nerwowego (w tym do mózgu), powodując różne zmiany w zależności od poziomu jego stężenia we krwi. Objawy upojenia alkoholowego są bardzo różne – od euforii i nieznacznych zaburzeń równowagi, poprzez zaburzenia samokontroli, aż do zaburzeń świadomości, prowadzących nawet do śpiączki. Niektóre skutki działania alkoholu na ośrodkowy układ nerwowy mogą mieć wpływ na zachowania agresywne¹Nadużywanie alkoholu a problem przemocy domowej, PARPA 2016., stąd duża korelacja obu tych niekorzystnych społecznie zjawisk: przemocy domowej i uzależnienia od alkoholu.

Z każdym rokiem daje się zaobserwować rosnącą liczbę procedur tzw. zobowiązania do leczenia odwykowego, które są inicjowane przez grupy diagnostyczno-pomocowe, zajmujące się indywidualnymi przypadkami procedur „Niebieskiej Karty” na poziomie gminy. Zwykle członkowie tych grup, jeśli w środowisku występuje łącznie problem przemocy domowej i problem uzależnienia od alkoholu, podejmują próbę zmotywowania osoby nadużywającej alkoholu do podjęcia leczenia. Jeśli te działania nie przynoszą efektów, to w kolejnym kroku działań wobec takiej osoby można rozważyć skierowanie wniosku do Gminnej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (GKRPA) o wszczęcie procedury zobowiązania do poddania się leczeniu odwykowego, o której mowa w ustawie o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu uzależnieniom (art. art. 24–35 ustawy). Wniosek składa się do GKRPA właściwej według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której postępowanie dotyczy.

Aby zobowiązać daną osobę do leczenia odwykowego, muszą wystąpić łącznie dwie wskazane w ustawie przesłanki: tzw. przesłanka zdrowotna oraz tzw. przesłanka społeczna. W praktyce przesłanka zdrowotna ma postać potwierdzonej opinią biegłych diagnozy o występowaniu choroby alkoholowej, natomiast przesłanka społeczna może leżeć w jednym z czterech obszarów ocennych, w których problem choroby alkoholowej powoduje szkody społeczne. Są to kolejno: rozkład życia rodzinnego; demoralizacja małoletnich; uchylanie się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny; systematyczne zakłócanie spokoju lub porządku publicznego. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że wystarczy współwystępowanie uzależnienia od alkoholu i problem w tylko jednym z obszarów ocennych przesłanki społecznej (tj. na przykład uzależnienie i rozkład życia rodzinnego, uzależnienie i demoralizacja małoletnich, uzależnienie i uchylanie się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny bądź uzależnienie i systematyczne zakłócanie spokoju lub porządku publicznego). W praktyce członkowie GKRPA realizujący procedurę zobowiązania są w stanie zebrać informacje potwierdzające występowanie szkód w więcej niż jednym obszarze ocennym przesłanki społecznej. Jest to o tyle istotne, że samo stwierdzenie uzależnienia nie stanowi podstawy do skierowania sprawy ani do gminnej komisji, ani później do sądu, ponieważ ta procedura nie jest uruchamiana ze względu na to, że osoba jest uzależniona, ale ze względu na szkody, jakie w związku ze swoim piciem alkoholu wyrządza innym. Możliwość udowodnienia występowania więcej niż jednego elementu przesłanki społecznej daje GKRPA pewniejsze argumenty na etapie postępowania sądowego. Przy okazji dodam, że łatwiej byłoby mówić „więcej niż jednej przesłanki społecznej” i uznać, że mamy do czynienia z czterema przesłankami społecznymi. To jednak wymagałoby odrębnego dyskursu, aby odejść od dotychczasowej utrwalonej koncepcji „przesłanki społecznej”.

Jak już wspomniałem, podstawa prawna do realizacji procedury zobowiązania do poddania się leczeniu odwykowemu jest opisana w ustawie o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Jednakże zapisy te nie są na tyle precyzyjne, żebyśmy mogli mówić o pewnego rodzaju jednolitym podejściu do realizacji tego zadania przez wszystkie GKRPA, jak również przez wszystkie sądy rozpatrujące sprawy z wniosków skierowanych przez te komisje. Z tego powodu czynności poszczególnych komisji, sposób pozyskiwania i gromadzenia materiału dowodowego mogą się nieco od siebie różnić, co nie oznacza, że nie można modyfikować sposobu, w jaki pracuje dana komisja, np. w oparciu o własne spostrzeżenia (jeśli uznamy, że coś można robić sprawniej) lub w oparciu o doświadczenia koleżanek i kolegów z innych gmin.

Jako propozycję przedstawię poszczególne etapy procedury zobowiązania w oparciu o schemat działania Miejskiej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Grudziądzu, której pracą mam zaszczyt i przyjemność kierować od 10 lat:

1. Wszczęcie procedury (do gminnej komisji wpływa zawiadomienie albo gminna komisja rozpoczyna procedurę z własnej inicjatywy; nie możemy wymagać od zawiadamiającego, aby zgłoszenia dokonał na formularzu, który gminna komisja wdrożyła do wykorzystania; to, czy zawiadamiający skorzysta z naszego formularza, zależy od jego woli).
2. Rozmowa z wnioskodawcą i zbieranie materiałów dowodowych, które mają uzasadnić zachodzenie przesłanek wskazanych w ustawie jako wymagane do skierowania sprawy do sądu (tj. rozkład życia rodzinnego, demoralizacja małoletnich, uchylanie się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny bądź systematyczne zakłócanie spokoju lub porządku publicznego).
3. Rozmowa z osobą zobowiązywaną (jeśli osoba ta się zgłosi, to zwykle zespół motywujący GKRPA podejmuje próbę jej zmotywowania do dobrowolnego podjęcia leczenia; dodam, że warto zainwestować w przeszkolenie osób zajmujących się motywowaniem do leczenia, aby umiały sprawnie posługiwać się techniką dialogu motywującego; praktyka wielu gminnych komisji pokazuje, że dialog motywujący jest dobrym narzędziem do wykorzystania w procedurze zobowiązania).
4. Skierowanie na badanie przez biegłych i włączenie ich opinii do dokumentacji (jeśli badanie zostanie zrealizowane; niektóre gminne komisje po otrzymaniu opinii biegłych, która potwierdza uzależnienie, ponownie zapraszają osobę zobowiązywaną na spotkanie z komisją i wówczas, już w oparciu o wynik badania, próbują motywować osobę do podjęcia leczenia; jeśli badanie nie zostało zrealizowane, to sąd wyda odpowiednie zarządzenie).
5. Wniosek do sądu (jeśli osoba zobowiązywana – mimo stwierdzenia u niej przez biegłych uzależnienia – nie wyraża zgody na dobrowolne leczenie lub jeśli do badania nie doszło, ale z materiału dowodowego wynika, że możemy mieć do czynienia z osobą uzależnioną i dodatkowo mamy uzasadnienie dla przynajmniej jednej z czterech przesłanek wskazanych w art. 24 ustawy).
6. Rozprawa i postanowienie sądu (postępowanie toczy się w trybie nieprocesowym, mamy tutaj do czynienia z uczestnikami postępowania, a nie z pozwanym i powodem; uczestnikami są GKRPA i osoba zobowiązywana).
7. Środki odwoławcze (stronom przysługuje prawo do wniesienia apelacji do sądu drugiej instancji – sądu okręgowego).

Sąd pierwszej instancji kończy postępowanie rozpoznawcze wydając orzeczenie kończące sprawę w formie postanowienia. Wraz z wydaniem postanowienia, jeśli nie wnosimy środków zaskarżenia, rola GKRPA kończy się. Postępowanie wykonawcze to kolejny etap procedury, realizowany przez sąd. Jego celem jest doprowadzenie do wykonania postanowienia wydanego w postępowaniu rozpoznawczym, które obliguje osobę uzależnioną do poddania się leczeniu w stacjonarnym bądź niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego. Szczególnym uprawnieniem, przysługującym sądowi w trakcie trwania postępowania wykonawczego, jest prowadzenie postępowania w przedmiocie zmiany rodzaju zakładu leczenia odwykowego. Drugim szczególnym uprawnieniem sądu, realizowanym także w trakcie trwania postępowania wykonawczego, jest prowadzenie postępowania w przedmiocie ustania obowiązku poddania się leczeniu z uwagi na osiągniecie celu leczenia przed upływem okresu 2 lat od uprawomocnienia się postanowienia o obowiązku leczenia. Ostatnią czynność podejmowaną przez sąd w postępowaniu wykonawczym jest wydanie postanowienia o umorzeniu postępowania, jeśli cel leczenia został osiągnięty przez upływem 2 lat, albo wydanie zarządzenia o zakreśleniu sprawy w wykazie, jeżeli obowiązek poddania się leczeniu odwykowemu ustał z mocy prawa po upływie 2 lat od chwili uprawomocnienia się orzeczenia o obowiązku poddania się leczeniu.

Na zakończenie pragnę podkreślić, że procedura zobowiązania do poddania się leczeniu odwykowemu nie jest tym samym, co leczenie przymusowe, które w Polsce obowiązywało do początku lat 80. XX wieku. W praktyce nie można zmusić osoby uzależnionej do terapii. Wprawdzie sądowe zobowiązanie zastępuje zgodę osoby uzależnionej na leczenie i nakłada obowiązek zgłoszenia się w wyznaczonym przez sąd terminie do wskazanej placówki odwykowej, ale ponieważ nie są to oddziały zamknięte, nie można tam nikogo zatrzymać siłą. Ponadto pracownicy lecznictwa przestrzegają generalnej zasady wyrażonej w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, która mówi o tym, że do udzielenia świadczenia zdrowotnego konieczna jest zgoda pacjenta. A co najważniejsze, zarówno w programach leczenia osób uzależnionych, jak i tych adresowanych do osób stosujących przemoc domową, kluczową kwestią jest wewnętrzna motywacja do zmiany osób poddających się leczeniu lub oddziaływaniom korekcyjnym. Taka osoba musi sama chcieć zmienić swoje szkodliwe zachowanie.

Kończąc, zachęcam zarówno członków GKRPA, jak i wszystkie osoby pracujące w grupach diagnostyczno-pomocowych do aktywnego udziału w szkoleniach podnoszących Wasze kompetencje w zakresie motywowania do zmiany.