Nieodpłatna pomoc prawna dla osób uzależnionych od narkotyków

Od ponad 10 lat na terenie całego kraju funkcjonuje system nieodpłatnej pomocy prawnej w związku z wejściem w życie Ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej¹Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej, Dz.U. z 2026 r. poz. 44. (dalej: Ustawa). Nieodpłatna pomoc prawna dla osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych to wsparcie, które może otrzymać każda osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej.

Uwagi wprowadzające

Gdy osoba uzależniona od substancji psychoaktywnych zmaga się z problemami prawnymi, łatwo wpaść w poczucie bezradności. Sprawy mieszkaniowe, zadłużenie, sprawy rodzinne czy kwestie urzędowe potrafią narastać, a koszt profesjonalnej pomocy prawnej często okazuje się barierą. W takiej sytuacji w Polsce działa system bezpłatnego wsparcia: nieodpłatna pomoc prawna oraz nieodpłatne poradnictwo obywatelskie, uzupełnione o nieodpłatną mediację. To rozwiązania skierowane do osób, które spełniają warunki ustawowe, czyli w praktyce – nie są w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy. Ich wspólny cel jest prosty: pomóc w zrozumieniu obowiązującego prawa, wskazać konkretne kroki działania i ograniczyć ryzyko błędów.

Nie oznacza to jednak, że osoby znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej nie mogą korzystać bezpłatnie z pomocy adwokata lub radcy prawnego. W postępowaniu cywilnym przyznanie pomocy prawnej zostało uregulowane w przepisach art. 117–124 Ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego²Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. z 2014 r. poz. 101, z późn. zm.. Sąd może przyznać pomoc adwokata albo radcy prawnego, jeżeli strona, podając dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, wykaże, że nie może bez uszczerbku utrzymania swojego i rodziny ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego. W postępowaniu karnym oskarżony, który nie ma obrońcy z wyboru, może na podstawie Ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego³Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego, Dz.U. Nr 89, poz. 555, z późn. zm. żądać, aby wyznaczono mu obrońcę z urzędu, jeżeli w sposób należyty wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Z kolei w postępowaniu sądowo-administracyjnym prawo do uzyskania pomocy profesjonalnego pełnomocnika jest objęte instytucją prawa pomocy, uregulowaną w art. 243-263 Ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi⁴Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.. Prawo pomocy jest przyznawane wyłącznie w związku z postępowaniem przed sądem administracyjnym, jeżeli strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Szczegółowe informacje dotyczące zasad ustanowienia pełnomocnika/obrońcy z urzędu zawarto w Serwisie Informacyjnym NARKOMANIA z 2014 roku⁵Mowa o artykule K. Syroki-Marczewskiej, „Pomoc prawna z urzędu dla osób uzależnionych od narkotyków”, Serwis Informacyjny NARKOMANIA, nr 4/2014, który jest dostępny w wersji elektronicznej..

Niniejszy artykuł dotyczy nieodpłatnej pomocy prawnej, czym różni się od poradnictwa obywatelskiego oraz na czym polega mediacja – tak, aby osoby uzależnione od substancji psychoaktywnych (i ich bliscy) mogły wiedzieć, z jakiego wsparcia mogą skorzystać.

Nieodpłatna pomoc prawna − dla kogo?

Nieodpłatna pomoc prawna i nieodpłatne poradnictwo obywatelskie przysługują osobie, która nie jest w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej, w tym osobie fizycznej prowadzącej jednoosobową działalność gospodarczą niezatrudniającą innych osób w ciągu ostatniego roku. Oznacza to, że każda osoba uzależniona od substancji psychoaktywnych, która znajdują się w trudnej sytuacji finansowej, mogą skorzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej oraz nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, w tym także bezpłatnej mediacji. W praktyce do tej grupy może zaliczać się również osoba fizyczna prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą, pod warunkiem że w ciągu ostatniego roku nie zatrudniała innych osób.

Osoba uprawniona, przed uzyskaniem nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, składa oświadczenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej. Osoba korzystająca z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej dodatkowo składa oświadczenie o niezatrudnianiu innych osób w ciągu ostatniego roku. Oświadczenie składa się osobie udzielającej nieodpłatnej pomocy prawnej lub świadczącej nieodpłatne poradnictwo obywatelskie w formie: pisemnej – w przypadku korzystania z pomocy w punkcie albo ustnej – w przypadku korzystania z pomocy za pośrednictwem środków porozumiewania się na odległość.

Nieodpłatna pomoc prawna – zakres

Jeśli jesteś osobą uzależnioną od substancji psychoaktywnych istnieje możliwość skorzystania z bezpłatnego wsparcia prawnego w Polsce w ramach systemu nieodpłatnej pomocy prawnej. W praktyce wsparcie dotyczy głównie etapu przedsądowego, W ramach nieodpłatnej pomocy prawnej osoba uprawniona może otrzymać przede wszystkim informację o tym, jakie jest obowiązujące prawo i jakie przysługują jej uprawnienia lub jakie ciążą na niej obowiązki. Może to obejmować sytuacje związane z różnymi procedurami, w tym postępowaniem przygotowawczym, administracyjnym, sądowym lub sądowoadministracyjnym. Oprócz samego wyjaśnienia przepisów, udziela się również wskazówek, jak rozwiązać konkretny problem prawny, a w razie potrzeby przygotowuje się projekt pisma (z wyłączeniami dotyczący roli pism stricte procesowych w określonych postępowaniach). W niektórych sytuacjach możliwa jest również nieodpłatna mediacja, o czym będzie mowa szerzej w niniejszym opracowaniu. Istnieje także możliwość uzyskania pomocy w sprawach dotyczących wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych lub ustanowienie pełnomocnika z urzędu.

Nieodpłatnej pomocy prawnej udziela osobiście adwokat lub radca prawny, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach z ich upoważnienia aplikant adwokacki lub aplikant radcowski.

Nieodpłatne poradnictwo obywatelskie, w tym nieodpłatna mediacja

Nieodpłatne poradnictwo obywatelskie obejmuje działania dostosowane do indywidualnej sytuacji osoby uprawnionej, zmierzające do podniesienia świadomości tej osoby o przysługujących jej uprawnieniach lub spoczywających na niej obowiązkach oraz wsparcia w samodzielnym rozwiązywaniu problemu, w tym, w razie potrzeby, sporządzenie wspólnie z osobą uprawnioną planu działania i pomoc w jego realizacji. Nieodpłatne poradnictwo obywatelskie obejmuje w szczególności porady dla osób zadłużonych i porady z zakresu spraw mieszkaniowych oraz zabezpieczenia społecznego. Nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego świadczy doradca spełniający określone wymagania. Doradca musi mieć wykształcenie wyższe. Powinien też ukończyć ze szkoleniem z zakresu poradnictwa obywatelskiego i zdobyć je z oceną pozytywną albo – jeśli ma doświadczenie – uzyskać zaświadczenie potwierdzające posiadanie wiedzy i umiejętności w tym zakresie, a dodatkowo przejść kurs doszkalający. W praktyce oznacza to, że także osoby uzależnione od substancji psychoaktywnych mogą liczyć na wsparcie udzielane przez osobę przygotowaną merytorycznie. Warto w tym kontekście zwrócić uwagę, że nieodpłatne poradnictwo obywatelskie obejmuje również nieodpłatną mediację.

Nieodpłatna mediacja to część bezpłatnego wsparcia prawnego, z której może skorzystać osoba uzależniona od substancji psychoaktywnych, jeśli spełnia warunki uzyskania nieodpłatnej pomocy. Nieodpłatną mediację prowadzi mediator. Jej celem jest pomóc rozwiązać spór w sposób polubowny, czyli bez od razu wchodzenia w trudne i kosztowne procedury. W ramach mediacji informuje się osobę uprawnioną o dostępnych metodach rozwiązywania sporów, w szczególności o tym, na czym polega mediacja i jakie korzyści może przynieść. Następnie przygotowuje się projekt umowy o mediację albo wniosek o przeprowadzenie mediacji, a w sprawach karnych – projekt wniosku o przeprowadzenie postępowania mediacyjnego. Co istotne, obejmuje to również samo przeprowadzenie mediacji. Jeżeli mediacja zakończy się ugodą zawartą przed mediatorem, można otrzymać pomoc w przygotowaniu do sądu wniosku o jej zatwierdzenie. Nieodpłatna mediacja nie jest udzielana w sytuacjach, gdy sąd lub inny organ już skierował sprawę do mediacji, albo gdy istnieje uzasadnione podejrzenie, że w relacji stron występuje przemoc.

Nieodpłatna pomoc prawna – gdzie?

Na terenie całego kraju powstało ponad 1500 punktów nieodpłatnej pomocy prawnej określanych przez jednostki samorządu terytorialnego i usytuowanych w gminnych lub powiatowych lokalach. Punkt nieodpłatnej pomocy prawnej może być usytuowany
w jednym albo większej liczbie gminnych lub powiatowych lokali, w ramach posiadanych zasobów. Zainteresowana osoba nie ma obowiązku zapisywania się na wizytę w powiecie zamieszkania. Może zapisać się na poradę w najbardziej dogodnym dla niego miejscu w Polsce. Dokładne adresy oraz godziny przyjęć można znaleźć na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości

Nieodpłatna pomoc prawna oraz nieodpłatne poradnictwo obywatelskie są udzielane podczas dyżurów w punktach dyżurnych. Dyżur jest realizowany zazwyczaj przez około 5 dni w tygodniu i trwa co najmniej 4 godziny dziennie, z wyłączeniem dni ustawowo wolnych od pracy. Osoba uprawniona może skorzystać z pomocy także w formie zdalnej, za pośrednictwem środków porozumiewania się na odległość. W szczególnych sytuacjach, gdy obowiązuje stan zagrożenia epidemicznego, stan epidemii albo wprowadzono stan nadzwyczajny, starosta może zdecydować, że pomoc będzie udzielana wyłącznie zdalnie.

Zgłoszenia są przyjmowane według kolejności i po wcześniejszym umówieniu terminu wizyty, choć w uzasadnionych przypadkach możliwe jest ustalenie innej kolejności. Kobieta w ciąży korzysta z pomocy poza kolejnością. W rejestracji zgłoszeń dąży się też do równomiernego kierowania osób uprawnionych na dyżury w punktach w danym powiecie.

Osobom ze znaczną niepełnosprawnością ruchową, które nie mogą stawić się w punkcie osobiście, oraz osobom doświadczającym trudności w komunikowaniu się, o których mowa w ustawie z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz.U. z 2023 r. poz. 20), może być udzielana nieodpłatna pomoc prawna lub może być świadczone nieodpłatne poradnictwo obywatelskie także poza punktem⁶Szczegółowe informacje znajdują się na stronie internetowej https://www.gov.pl/web/nieodplatna-pomoc/osoby-z-niepelnosprawnosciami, dostęp dnia 20.06.2026 r..

Każdy przypadek udzielenia nieodpłatnej pomocy prawnej lub świadczenia nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego dokumentuje się w karcie nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego przez podanie w szczególności informacji dotyczących zgłoszonej sprawy i udzielonej pomocy, dziedziny prawa, której dotyczyła ta pomoc, kategorii sprawy, formy udzielonej pomocy, czasu poświęconego na jej udzielenie i liczby wizyt osoby uprawnionej w tej samej sprawie, ogólnych informacji o osobie uprawnionej dotyczących w szczególności wieku, płci, wykształcenia, dochodu, gospodarstwa domowego i miejsca zamieszkania oraz danych dotyczących punktu, osoby udzielającej pomocy i daty jej udzielenia. Karta pomocy zawiera część obejmującą opinię osoby uprawnionej o udzielonej pomocy. Wypełnienie przez osobę uprawnioną tej części karty pomocy, w tym podanie numeru telefonu w celu zasięgnięcia dalszej opinii, jest uzależnione od zgody osoby uprawnionej. W karcie pomocy nie podaje się danych osobowych osoby uprawnionej, które mogą bezsprzecznie identyfikować osobę.

Uwagi końcowe

Od 1 stycznia 2016 roku na terenie całego kraju zaczął funkcjonować system nieodpłatnej pomocy prawnej. Pierwsze próby stworzenia takiego systemu poprzez prace nad projektem ustawy podjęto pod koniec 2004 roku⁷Szerzej na ten temat m.in. Ł. Bojarski, „Przegląd projektów ustaw dotyczących systemowych rozwiązań poradnictwa prawnego”, Warszawa 2012, s. 9., podczas gdy np. w Wielkiej Brytanii, Holandii, Republice Południowej Afryki czy Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej akty prawne regulujące to zagadnienie na poziomie krajowym powstały odpowiednio w: 1949, 1956, 1969 i 1974 roku⁸Szerzej na ten temat zob.: A. Witkowska, „Zagraniczne modele świadczenia porad prawnych i obywatelskich”, Warszawa 2012, s. 2, 19 i 35, A.W. Houseman, L.E. Perle, Securing Equal Justice for All: A Brief History of Civil Legal Assistance in the United States, Washington 2007, s. 4 i n.. Bezpłatny dostęp do porad prawnych na poziomie lokalnym to zapowiedź z expose Prezesa Rady Ministrów z 1 października 2014 roku w części odnoszącej się do funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Tworzenie projektu unpp opierało się na zaangażowaniu samorządu terytorialnego, a także w porozumieniu z organizacjami pozarządowymi. Przyjęcie ustawy jest odpowiedzią na od dłuższego czasu pojawiające się uwagi unijnych instytucji, które wytykały Polsce, że nie oferuje swym najuboższym obywatelom darmowego dostępu do prawnika⁹⁹K. Makowski, Nieodpłatna pomoc prawna – komentarz do ustawy, http://www.wspolnota.org.pl/aktualnosci/aktualnosc/nieodplatna-pomoc-prawna-komentarz-do-ustawy/, dostęp z dnia 20.06.2026 r.. Jej celem jest zbudowanie systemu charakteryzującego się możliwie największą uniwersalnością, zarówno w zakresie dostępu do niego obywateli, jak i zakresu spraw, w których obywatel będzie mógł uzyskać nieodpłatnie pomoc prawną¹⁰Uzasadnienie rządowego projektu ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnej informacji prawnej oraz edukacji prawnej społeczeństwa, druk numer 3338.. Zdaniem ustawodawcy system z samego założenia nie ma więc być elementem pomocy społecznej (aczkolwiek będzie wykorzystywał wybrane konstrukcje prawne funkcjonujące w systemie pomocy społecznej), lecz stanowić zinstytucjonalizowane narzędzie państwa umożliwiające obywatelom uzyskanie pomocy prawnej na wysokim poziomie merytorycznym, niezależnie od ich sytuacji majątkowej i faktycznej, nie naruszając istniejących rozwiązań dotyczących poradnictwa prawnego.

Jak już wspomniano, pierwszorzędnym celem Ustawy, a także założeń do niej, było zapewnienie nieodpłatnej pomocy prawnej osobom, które nie posiadają zasobów finansowych pozwalających na opłacenie poradnictwa prawnego wedle stawek rynkowych¹¹K. Makowski, Nieodpłatna pomoc prawna – komentarz do ustawy, http://www.wspolnota.org.pl/aktualnosci/aktualnosc/nieodplatna-pomoc-prawna-komentarz-do-ustawy/, dostęp z dnia 20.06.2026 r.. Kompleksowa pomoc prawna o charakterze przedsądowym nie rozwiązuje jednak niezwykle istotnego problemu, jakim jest świadomość prawna społeczeństwa, Ustawa przewiduje zatem również podjęcie działań polegających na kształtowaniu świadomości prawnej obywateli¹²Ibidem.. Zakłada się, że osoba o wysokiej świadomości i kulturze prawnej nie tylko będzie dochodziła ochrony swoich praw, lecz również nie będzie naruszała praw i wolności innych. Zdaniem ustawodawcy konsekwencją tego będzie zmniejszenie liczby sporów, a także większa skłonność do ich rozwiązywania w drodze polubownej¹³Uzasadnienie rządowego projektu ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnej informacji prawnej oraz edukacji prawnej społeczeństwa, druk numer 3338.. Organy administracji publicznej powinny zatem realizować pozostające w ich właściwości zadania z zakresu edukacji prawnej społeczeństwa. W tym celu powinny podejmować działania edukacyjne zmierzające do zwiększenia świadomości prawnej społeczeństwa, dotyczące w szczególności upowszechnienia wiedzy o możliwościach dostępu do nieodpłatnej pomocy prawnej i informacji prawnej, prawach i obowiązkach obywatelskich, działalności krajowych i międzynarodowych organów ochrony prawnej, mediacji oraz sposobach pozasądowego rozwiązywania sporów oraz możliwościach udziału obywateli w konsultacjach publicznych oraz w procesie stanowienia prawa.

Celem systemu nieodpłatnej pomocy prawnej i nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego jest ułatwienie dostępu do wsparcia prawnego osobom, które z powodów finansowych nie mogą korzystać z usług odpłatnych, oraz wyrównanie szans obywateli w kontaktach z wymiarem sprawiedliwości. Wsparcie to przysługuje osobom uprawnionym, a więc takim, które złożą oświadczenie, że nie są w stanie ponieść kosztów pomocy prawnej. W tym ujęciu mieści się także osoba uzależniona od substancji psychoaktywnych, jeśli znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, a w przypadku jednoosobowej działalności gospodarczej – dodatkowo pod warunkiem niezatrudniania innych osób w ostatnim roku. Nieodpłatna pomoc prawna ma charakter przedsądowy i obejmuje m.in. omówienie obowiązującego stanu prawnego, wskazanie możliwych rozwiązań problemu oraz przygotowanie projektów pism. Może też obejmować nieodpłatną mediację. Z kolei nieodpłatne poradnictwo obywatelskie jest bardziej nastawione na praktyczne wsparcie w uporządkowaniu sytuacji życiowej i podjęciu działania, często poprzez wspólne z doradcą opracowanie planu działania.