Prawa pacjenta

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie tematyki praw pacjenta w świetle obowiązujących w Polsce przepisów.

Wprowadzenie

Od wielu lat możemy zaobserwować rozwój regulacji prawnych dotyczących praw pacjenta. Początkowo rozpatrywano je jedynie przez pryzmat praw człowieka, jednak liczne akty o charakterze międzynarodowym spowodowały, że w centrum zainteresowania rządów, organizacji, fundacji i stowarzyszeń znalazły się prawa pacjenta sensu stricto. Niewątpliwą rolę odegrała tu Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), która głosi, że rozwój systemów opieki zdrowotnej, wzrost ich złożoności, coraz większe ryzyko zabiegów lekarskich, rozwój wiedzy i technologii medycznych, częsta depersonalizacja i dehumanizacja leczenia wymagają rozpoznania i podkreślenia wagi samodecydowania każdego człowieka w sprawach własnego zdrowia, poszanowania nienaruszalności jego osoby, prywatności i przekonań religijnych¹M. Nestorowicz, Prawo medyczne, Toruń 2005, s. 16.. W 1994 roku WHO przedstawiła Model Deklaracji Praw Pacjenta, jako wytyczne do stosowania w poszczególnych krajach. Znalazły one odzwierciedlenie w polskiej Karcie Praw Pacjenta, która została opracowana w 1998 roku i przekazana przez Ministra Zdrowia do publicznej wiadomości. Kolejnym krokiem naprzód w zakresie ochrony i egzekwowania praw pacjenta było powołanie w 2002 roku, na mocy zarządzenia Ministra Zdrowia z dnia 28 grudnia 2001 roku, Biura Praw Pacjenta, jako samodzielnej jednostki budżetowej oraz Rzeczników Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego. Wszystkie inicjatywy, o których mowa miały jednak ograniczony zakres działania i dlatego też niezbędne było powołanie instytucji działającej na rzecz ochrony praw pacjenta niezależnej od ministra zdrowia, Narodowego Funduszu Zdrowia oraz samorządów medycznych²A. Augustynowicz, Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – próba oceny, Prawo i Medycyna 4/2009, s. 41.. Na taką potrzebę wskazały także rekomendacje konferencji „Białego Szczytu” z dnia 19 marca 2008 roku – „istnieje potrzeba instytucjonalizacji ochrony praw pacjenta obejmującej zarówno monitorowanie sytuacji pacjenta w systemie ochrony zdrowia, reprezentację pacjenta przed organami władzy publicznej, jak i występowanie do władz publicznych w sprawach systemowych rozwiązań poprawiających ochronę i egzekwowanie praw pacjenta; może to nastąpić poprzez wyodrębnienie niezależnej instytucji Rzecznika Prawa Pacjenta bądź w drodze wzmocnienia aktywności Rzecznika Prawa Obywatelskich”³Ibidem.. Zdecydowano się na powołanie Rzecznika Prawa Pacjenta, jako centralnego organu administracji rządowej właściwego w sprawach ochrony praw pacjentów. 6 listopada 2008 roku Sejm RP uchwalił ustawę o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta⁴Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, Dz.U. z 2024 r. poz. 581. (dalej: Ustawa), która weszła w życie 5 czerwca 2009 roku. Prezes Rady Ministrów Donald Tusk powołał, z dniem 2 października 2009 roku, Krystynę Barbarę Kozłowską na stanowisko Rzecznika Praw Pacjenta. Aktualnie funkcję Rzecznika Praw Pacjenta pełni Pan Bartłomiej Chmielowiec. Warto pamiętać, że każda osoba będąca pacjentem, w tym pacjentem uzależnionym od substancji psychoaktywnym może bezpłatnie skorzystać z pomocy Rzecznika Praw Pacjenta, który jest centralnym organem administracji rządowej właściwym w sprawach ochrony praw pacjentów w Polsce.

Definicje

Dla rozważań na temat praw pacjenta kluczowe znaczenie ma definicja samego pojęcia „pacjent”. Biorąc pod uwagę kontekst etymologiczny, należy zauważyć, że słowo „pacjent” pochodzi od łacińskiego patiens, które oznacza „cierpiącego”, „chorego”. Z kolei według słownika języka polskiego pacjent jest to chory zwracający się po poradę do lekarza, znajdujący się pod jego opieką⁵E. Sobol (red.), Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1995, s. 591.. Zgodnie z definicją zawartą w Ustawie pacjentem jest osoba zwracającą się o udzielenie świadczeń zdrowotnych lub korzystająca ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych lub osobę wykonującą zawód medyczny. Takie ujęcie pojęcia pacjent jest koherentne z kierunkiem obranym przez Światową Organizację Zdrowia w tym zakresie. Pacjentem jest zatem osoba korzystająca ze świadczeń zdrowotnych niezależnie od tego, czy jest ona zdrowa czy chora.

Ustawa ma zatem zastosowanie do wszystkich pacjentów, w tym do pacjentów uzależnionych od substancji psychoaktywnych.

Prawo do świadczeń zdrowotnych

Zgodnie z treścią Ustawy każdy pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej. Prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom wiedzy medycznej uzasadnia oczekiwanie pacjenta, że zastosowane wobec niego metody lecznicze i diagnostyczne, odpowiadające związanym z tym potrzebom, oparte będą na sprawdzonych i aktualnych metodach, będą więc świadczeniami odpowiedniej jakości. Przyjęcie zawinionego naruszenia prawa pacjenta będzie uzasadnione w przypadku nieuzasadnionego i powstałego z przyczyny niedbalstwa personelu medycznego zaniechania wykonania u pacjenta badania diagnostycznego, które jednocześnie nie mieści się w kategorii błędu medycznego (diagnostycznego), gdyż diagnozy albo w ogóle nie było, albo była ona prawidłowa⁶Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku – V Wydział Cywilny z dnia 29 września 2022 r., V ACa 712/21, Legalis nr 3026471..

Omawiane uprawnienie podlega jednak ograniczeniu temporalnemu, ponieważ „ustawodawca (…) przewidział dopuszczalność istnienia tzw. kolejki medycznej – również z powodu ograniczoności środków finansowych”⁷Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 29.04.2004 r. I ACa 1/04, Apel. Warszawa 2005, nr 2, poz. 14.. Wówczas pacjent ma prawo do przejrzystej, obiektywnej, opartej na kryteriach medycznych procedury ustalającej kolejność dostępu do tych świadczeń. Bez względu na powyższe, w sytuacjach zagrożenia zdrowia lub życia pacjent ma prawo do natychmiastowego udzielenia świadczeń zdrowotnych, a w przypadku porodu pacjentka ma prawo do uzyskania świadczeń zdrowotnych związanych z porodem. Ponadto można żądać, aby udzielający świadczeń zdrowotnych lekarz zasięgnął opinii innego lekarza lub zwołał konsylium lekarskie, natomiast pielęgniarka (położna) zasięgnęła opinii innej pielęgniarki (położnej). W sytuacji gdy żądanie zostanie uznane za bezzasadne lekarz/pielęgniarka (położna) może odmówić zwołania konsylium lekarskiego lub zasięgnięcia opinii innego lekarza. Zarówno żądanie pacjenta, jak i odmowa zostaje odnotowana w dokumentacji medycznej, do której pacjent ma prawo dostępu.

Pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych udzielanych z należytą starannością.

Prawo do informacji

Kolejnym prawem pacjenta, które zostało uregulowane w Ustawie jest prawo do informacji. Pacjent ma prawo do informacji o swoim stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu. Uprawnienie to obejmuje także małoletniego, który ukończył 16 lat lub jego ustawowego przedstawiciela. O diagnozie choroby stanowiącej zagrożenie życia należy informować oględnie i taktownie, ale rzetelnie i w miarę możliwości wyczerpująco; nie jest dopuszczalne zatajenie takiej informacji, dopuszczalne może być jej ograniczenie⁸M. Świderska, Prawo pacjenta do informacji (w:) Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – komentarz, pod red. M. Nestorowicza, Warszawa 2009, s. 81.. W sytuacjach wyjątkowych lekarz może ograniczyć informację o stanie zdrowia i o rokowaniu, jeżeli według jego oceny przemawia za tym dobro pacjenta. W takich przypadkach lekarz informuje przedstawiciela ustawowego pacjenta lub osobę upoważnioną przez pacjenta. Na żądanie pacjenta lekarz ma jednak obowiązek udzielić mu żądanej informacji. Wszystkie informacje uzyskiwane przez pacjenta powinny być przekazywane w sposób przystępny i zrozumiały. Po ich uzyskaniu pacjent ma prawo przedstawić lekarzowi swoje zdanie. Istnieje również możliwość zrzeczenia się prawa do informacji. Nie może to jednak dotyczyć sytuacji, gdy diagnoza jest równoznaczna z dużym prawdopodobieństwem zakażenia lub może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta bądź innych osób.

Tajemnica medyczna

Z prawem do informacji ściśle związane jest prawo pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych. W mojej ocenie ma ono szczególne znaczenie. Zakresem omawianego przepisu objęte są bowiem wszystkie informacje związane z pacjentem, które zostały uzyskane przez osoby udzielające świadczeń zdrowotnych, w związku z wykonywaniem zawodu medycznego – uwaga ta dotyczy zarówno informacji przekazanych przez pacjenta, jak i tych, które świadczeniodawca pozyskał samodzielnie⁹M. Śliwka, Prawo pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych (w:) Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjent – komentarz, pod red. M. Nestorowicza, Warszawa 2009, s. 113.. Warto w tym kontekście zwrócić uwagę, że informacje uzyskane od osób trzecich w trakcie czynności związanych z wykonywaniem zawodu medycznego również objęte są obowiązkiem zachowania w tajemnicy. Obowiązek ten nie ustaje z chwilą śmierci pacjenta, co nie oznacza, że nie doznaje żadnych ograniczeń.

Tajemnica lekarska jest jedną z najważniejszych i najbardziej znanych tajemnic zawodowych. Mimo że stanowi ona podstawę zaufania pacjenta wobec lekarza, a jej poszanowanie jest ściśle związane z istotą wykonywania zawodu, jako norma moralna pojawiła się stosunkowo późno. Medycyna staroindyjska (epoka braminizmu, tj. 800 r. p.n.e.) stworzyła ogólne zalecenia zachowania lekarzy, a wśród nich zapisano: „ jeżeli lekarz jest już w domu chorego, to słowo, myśl i każdy zmysł powinien koncentrować się wyłącznie wokół leczenia pacjenta i wszystkiego, co się wiąże z jego stanem chorobowym. Nie wolno wypaplać tego, co działo się w domu chorego, ani powiadamiać chorego o przypuszczalnie grożącym mu przedwczesnym zgonie tych przypadkach, w których mogłoby to wyrządzić krzywdę choremu lub komukolwiek innemu”¹⁰K. Pollak, Uczniowie Hipokratesa, Warszawa 1970, s. 86.. Z kolei w medycynie europejskiej za wzorzec postępowania uznawana jest „Przysięga Hipokratesa”. Zgodnie z jej treścią „cokolwiek bym podczas leczenia czy poza nim ujrzał czy usłyszał, czego nie należy na zewnątrz rozgłaszać, będę milczał, zachowując to w tajemnicy”¹¹Tekst tłumaczenia G. Piankówny i K. Kreyserowej z oryginału greckiego: Hipcrates, Opera Omnia, Lipsk 1892, t. 2.. Tymi słowami Hipokrates blisko 2,5 tys. lat temu określił zasadę przestrzegania tajemnicy lekarskiej, która wciąż pozostaje jedną z najważniejszych zasad etycznych w medycynie. Podobne stwierdzenie odnajdziemy w najstarszym zachowanym w Polsce, XV-wiecznym tekście przysięgi składanej przez licencjatów medycyny na doktora medycyny: „O tym, co słyszę w trakcie leczenia, nikomu tego nie wyjawię, lecz zachowam całkowite milczenie, jeśli będę rozumiał, że należy o tym zamilczeć”¹²K. Osińska, Dorobek etyczny medycyny (w:) Refleksje nad etyką lekarską, Warszawa 1990..

Tajemnica lekarska jest to zasada deontologiczna, która nie straciła przez wieki swej aktualności, co więcej, nabiera dziś coraz większego znaczenia.

Prawo pacjenta do wyrażenia zgody

Pacjent, który ukończył 16 lat ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody. Warunkiem legalności działania lekarza jest zgoda pacjenta odpowiednio poinformowanego – tak zwana zgoda uświadomiona (objaśniona)¹³Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 6 grudnia 2023 r., II CSKP 804/22, Legalis nr 3155853.. Chodzi o zgodę, którą musi poprzedzać odpowiednie poinformowanie pacjenta. Informacja udzielana przez lekarza przed przeprowadzeniem zabiegu powinna obejmować dane pozwalające pacjentowi podjąć decyzję co do zabiegu z pełną świadomością tego, na co się godzi i czego może się spodziewać. Jak już wspomniano, osoby wykonujące zawody medyczne mają obowiązek poinformowania pacjenta o rodzaju i celu zabiegu oraz o wszystkich jego następstwach, które są zwykle skutkiem zabiegu, tj. pożądanych – ze względu na jego cel – skutkach zabiegu, jak i o innych jego skutkach (tzw. skutkach ubocznych). Informacja powinna w szczególności obejmować dające się przewidzieć możliwe następstwa zabiegu, zwłaszcza, jeżeli są to następstwa polegające na znacznym i istotnym uszczerbku zdrowia.

Pacjent małoletni, który ukończył 16 lat, osoba ubezwłasnowolniona albo pacjent chory psychicznie lub upośledzony umysłowo, lecz dysponujący dostatecznym rozeznaniem, ma prawo do wyrażenia sprzeciwu co do udzielenia świadczenia zdrowotnego, pomimo zgody przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego. W takim przypadku wymagane jest zezwolenie sądu opiekuńczego. W przypadku zabiegu operacyjnego albo zastosowania metody leczenia lub diagnostyki stwarzających podwyższone ryzyko dla pacjenta, wymagana jest forma pisemna.

Prawo do zgłaszania działań niepożądanych produktów leczniczych

Pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy, lub opiekun faktyczny ma prawo zgłaszania osobom wykonującym zawód medyczny, Prezesowi Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych lub podmiotowi odpowiedzialnemu za wprowadzenie produktu leczniczego do obrotu działania niepożądanego produktu leczniczego zgodnie z ustawą z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne. W praktyce zgłoszenie można przekazać w dowolnej formie, tj. poprzez elektroniczny formularz https://smz2.ezdrowie.gov.pl, formularz zamieszczony na stronie https://www.gov.pl/web/urpl/zglos-dzialanie-niepozadane2 i przekazany w wersji papierowej, zgłoszenie faksem na nr 22 49 21 309. Ponadto, jeśli posiadasz profil zaufany lub podpis elektroniczny, możesz wysłać formularz poprzez platformę ePUAP. Formularz można także wysłać za pośrednictwem poczty elektronicznej wysyłając wypełniony formularz na adres ndl@urpl.gov.pl. Będąc pacjentem, jego przedstawicielem bądź opiekunem faktycznym można zgłosić działanie niepożądane telefonicznie pod nr 22 49 21 301 od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00 – 14:00. To ważne zwłaszcza dla osoby uzależnionej od substancji psychoaktywnych, ponieważ może ona jednocześnie przyjmować różne leki i narażona jest na większe ryzyko wystąpienia skutków ubocznych lub reakcji organizmu na leczenie oraz środki wspomagające terapię. Zgłaszanie działań niepożądanych pomaga wykrywać niebezpieczne zależności i poprawia bezpieczeństwo leczenia także dla innych osób w podobnej sytuacji.

Godność i poszanowanie intymności

Prawo do poszanowania intymności i godności jest kolejnym prawem pacjenta uregulowanym w Ustawie. Należy do sfery dóbr osobistych i stanowi, zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego¹⁴„Intymność i godność stanowią dobra osobiste każdego człowiek w rozumienie art. 23 kodeku cywilnego” SN z 18.01.1984 r., I CR 400/83, OSNC 1984, nr 11, poz. 195)., przedmiot ochrony przewidziany w kodeksie cywilnym¹⁵Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r.(Dz.U.64.16.93 z późn. zm.).. Dochodzenie jednak roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych powinno opierać się na kryteriach obiektywnych. „Ocena, czy nastąpiło naruszenie dobra osobistego, jakim jest stan uczuć, godność osobista i nietykalność cielesna (…) nie może być dokonana według miary indywidualnej wrażliwości zainteresowanego (ocena subiektywna)”¹⁶SN z 11.03.1997 r., III CKN 33/97, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 93, SN z 04.04.2001 r., III CKN 323/00, LEX nr 365051.. Prawo pacjenta do intymności ujmuje się jako zakres faktów dotyczących jednostki i jej przeżyć, który w zasadzie nie jest przez nią ujawnione nawet osobom najbliższym¹⁷D. Karkowska, Prawa pacjenta, Warszawa 2009, s. 467.. Intymność pacjenta, czyli bliskość, odnieść należy do wszelkich uczuć i działań związanych z udzielaniem świadczeń opieki zdrowotnej¹⁸Ibidem.. Zdaniem W. Drabika naruszenie intymności pozostaje w związku z poczuciem wstydu¹⁹W. Drabik, O poszanowaniu prawa pacjenta do intymności, Puls 1996, nr 7-8.. Z kolei „godność jest tym dobrem osobistym człowieka, które odzwierciedla wewnętrzne poczucie własnej wartości i ważności, jako indywidualnej osoby ludzkiej. Doznaje naruszenia wówczas, gdy inna osoba daje wyraz gorszej ocenie, co wywołuje usprawiedliwiony stan dyskomfortu psychicznego u adresata”²⁰SN z 30.10.2003 r., IV CK 149/02, LEX nr 209289.. Omawiane prawo obejmuje także prawo do umierania w spokoju i godności. Pacjent znajdujący się w stanie terminalnym ma prawo do świadczeń zdrowotnych zapewniających łagodzenie bólu i innych cierpień. Zgodnie z art. 21 Ustawy przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych może być obecna osoba bliska²¹Osoba bliska to małżonek, krewny lub powinowaty do drugiego stopnia w linii prostej, przedstawiciel ustawowy, osoba pozostającą we wspólnym pożyciu lub osoba wskazana przez pacjenta., jednakże osoba wykonująca zawód medyczny udzielająca świadczeń zdrowotnych pacjentowi może odmówić jej obecności, jeżeli istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożenia epidemicznego lub przemawiają za tym względy bezpieczeństwa zdrowotnego pacjenta. W celu skutecznej ochrony prawa do intymności i godności pacjenta wprowadzono w Ustawie zapis, który stanowi, że osoby wykonujące zawód medyczny, inne niż udzielające świadczeń zdrowotnych, uczestniczą przy udzielaniu tych świadczeń tylko wtedy, gdy jest to niezbędne ze względu na rodzaj świadczenia. Uczestnictwo, a także obecność innych osób wymaga zgody pacjenta, a w przypadku pacjenta małoletniego, całkowicie ubezwłasnowolnionego lub niezdolnego do świadomego wyrażenia zgody, jego przedstawiciela ustawowego, i osoby wykonującej zawód medyczny, udzielającej świadczenia zdrowotnego. Praktyka, w której dochodziło do przypadków jednoczesnego przebywania w gabinecie USG więcej niż jednej pacjentki – w tym samym czasie oprócz pacjentki, której udziela się świadczenia przebywała ponadto bądź to pacjentka rejestrująca się u pielęgniarki na badanie bądź pacjentka ubierająca się po badaniu/przygotowująca się do badania, bezsprzecznie narusza prawa pacjentów do intymności i godności, o których mowa w art. 20 i 22 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, ma więc charakter bezprawny i nie może być usprawiedliwiana w żaden sposób, w tym również „napiętym planem dnia lekarza”²²Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2016 r., VII SA/Wa 2883/15, Legalis nr 1454018..

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego na poszanowanie godności człowieka składa się szereg wartości²³Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2020 r., II OSK 3837/19, Legalis nr 2393537.. Z punktu praw pacjenta na poszanowanie godności składa się prawo do intymności. Wyrazem tego prawa do poszanowania intymności jest takie działanie podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych, które tej sfery nie narusza. Przekroczeniem jest wprowadzenie takiego systemu monitorowania pacjentów, który przekracza granice wyznaczone przepisami prawa. Prawo pacjenta do ochrony intymności i godności obejmuje przyznanie mu prawa do poinformowania o monitoringu i do tego, że ma prawo do wyrażenia lub odmowy wyrażenia zgody na monitorowanie. Nie można uznać za zasadne argumentacji, że prawo pacjenta do intymności i godności jest zapewnione przez to, że nie można zidentyfikować osoby pacjenta. Poinformowanie pacjenta i uzyskanie zgody należy zaliczyć do elementarnego wymogu zachowania intymności i godności człowieka.

Dostęp do dokumentacji medycznej

Pacjent ma prawo do dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia oraz udzielonych mu świadczeń zdrowotnych. Podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych ma obowiązek prowadzić, przechowywać i udostępniać dokumentację medyczną oraz zapewnić ochronę danych w niej zawartych. Dostęp do przetwarzania danych w dokumentacji w celu ochrony zdrowia, udzielania i zarządzania udzielaniem świadczeń oraz utrzymania systemu teleinformatycznego mają osoby wykonujące zawód medyczny oraz inne osoby wykonujące czynności pomocnicze, ale wyłącznie na podstawie upoważnienia administratora danych i z obowiązkiem zachowania tajemnicy także po śmierci pacjenta. Dokumentacja medyczna musi zawierać co najmniej oznaczenie pacjenta umożliwiające ustalenie tożsamości, oznaczenie podmiotu udzielającego świadczeń z wskazaniem komórki organizacyjnej, opis stanu zdrowia lub udzielonych świadczeń oraz datę sporządzenia. Dokumentację udostępnia się pacjentowi albo jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta, a po śmierci pacjenta uprawnionej osobie wskazanej w ustawie i osobom bliskim, o ile nie sprzeciwi się temu inna osoba bliska albo pacjent za życia, a w sporach rozstrzyga sąd. Dokumentacja może być także udostępniana innym podmiotom i organom w zakresie niezbędnym do realizacji ustawowych zadań, w tym m.in. dla zapewnienia ciągłości świadczeń, nadzoru i kontroli, w związku z postępowaniami oraz uprawnionym podmiotom na podstawie odrębnych przepisów. Udostępnienie następuje w szczególności przez wgląd (również w bazach danych w określonym zakresie), sporządzenie wyciągu, odpisu, kopii lub wydruku, w określonych przypadkach przez wydanie oryginału albo za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej i na nośniku danych, a w przypadku dokumentacji papierowej może być dopuszczone udostępnienie kopii w formie skanu, jeśli przewiduje to regulamin. Podmiot prowadzi wykaz udostępnień zawierający wymagane dane oraz może pobierać opłatę za udostępnienie w określonych formach. Warto w tym kontekście podkreślić, że od 4 maja 2019 r. pierwsza kopia dokumentacji medycznej musi być udostępniana pacjentowi przez podmiot leczniczy za darmo.

Prawo pacjenta do sprzeciwu

Pacjent albo jego przedstawiciel ustawowy może wnieść sprzeciw wobec opinii lub orzeczenia wydanego przez lekarza orzekającego o stanie zdrowia pacjenta, jeżeli ma ono wpływ na prawa lub obowiązki pacjenta wynikające z przepisów prawa. Sprzeciw wnosi się do Komisji Lekarskiej działającej przy Rzeczniku Praw Pacjenta, za pośrednictwem Rzecznika Praw Pacjenta, w terminie 30 dni od dnia wydania opinii albo orzeczenia. Sprzeciw musi zawierać uzasadnienie, w tym wskazanie przepisu prawa, z którego wynikają prawa lub obowiązki pacjenta. Jeżeli sprzeciw nie spełnia tych wymogów, jest zwracany osobie, która go wniosła. Komisja Lekarska wydaje orzeczenie na podstawie dokumentacji medycznej, a w razie potrzeby także po przeprowadzeniu badania pacjenta, niezwłocznie, nie później niż w terminie 30 dni od dnia wniesienia sprzeciwu. Orzeczenie zapada bezwzględną większością głosów przy pełnym składzie komisji. Od rozstrzygnięcia Komisji Lekarskiej nie przysługuje odwołanie, a do postępowania przed Komisją nie stosuje się przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego.

W skład Komisji Lekarskiej wchodzi trzech lekarzy powołanych przez Rzecznika Praw Pacjenta, w tym dwóch tej samej specjalności, co lekarz, który wydał opinię albo orzeczenie, wobec którego został wniesiony sprzeciw.

Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego

Pacjent podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne ma prawo do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z innymi osobami.

Depozyt

Pacjent przebywający w podmiocie leczniczym wykonującym działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne w rozumieniu przepisów o działalności leczniczej ma prawo do przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie

Opieka duszpasterska

Wśród praw pacjenta, które zostały zapisane w Ustawie znajduje się także prawo do opieki duszpasterskiej. Obejmuje ono katalog uprawnień indywidualnych, w tym prawo do bezpośredniego kontaktu z duchownym wyznawanej przez pacjenta religii oraz prawo uczestnictwa w obrządkach religijnych, które powinny zostać zorganizowane przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych. W przypadku pogorszenia się stanu zdrowia lub zagrożenia życia, stacjonarny zakład opieki zdrowotnej jest obowiązany umożliwić pacjentowi kontakt z duchownym.

Zadośćuczynienie w razie zawinionego naruszenia praw pacjenta

W razie zawinionego naruszenia praw pacjenta sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 kodeksu cywilnego. Uprawnienie do zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę nie przysługuje w przypadku zawinionego naruszenia prawa pacjenta do przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie stacjonarnego zakładu opieki zdrowotnej, informacji o rodzaju i zakresie świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych oraz dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia. Ponadto w razie zawinionego naruszenia prawa pacjenta do umierania w spokoju i godności sąd może, na żądanie małżonka, krewnych lub powinowatych do drugiego stopnia w linii prostej lub przedstawiciela ustawowego, zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez nich cel społeczny na podstawie art. 448 kodeksu cywilnego.

Zadośćuczynienie pełni funkcję kompensacyjną: przyznana suma pieniężna ma bowiem stanowić przybliżony ekwiwalent poniesionej szkody niemajątkowej. Powinna ona wynagrodzić doznane cierpienia fizyczne i psychiczne. Funkcja kompensacyjna powinna mieć istotne znaczenie dla ustalenia wysokości zadośćuczynienia²⁴Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2011 r. I CSK 389/10.. Jak słusznie zauważył Sąd Apelacyjny w Warszawie, że ma żadnego taryfikatora dla ustalania wysokości zadośćuczynienia, np. według procentów trwałego uszczerbku na zdrowiu. Zdrowie ludzkie jest dobrem o szczególnie wysokiej wartości, w związku z czym zadośćuczynienie z tytułu uszczerbku na zdrowiu powinno być odpowiednio duże²⁵Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, I Wydział Cywilny z dnia 15 maja 2024 r., I ACa 2059/22.. W orzecznictwie wielokrotnie podkreślano, że na rozmiar krzywdy, a w konsekwencji wysokość zadośćuczynienia, składają się cierpienia fizyczne i psychiczne, których rodzaj, natężenie i czas trwania należy każdorazowo określić w okolicznościach faktycznych sprawy²⁶Wyrok SN z 28 czerwca 2005 r., I CK 7/05, LEX 153254, wyrok SN z 30 stycznia 2014 r., III CSK 69/13, LEX 1463872, wyrok SN z 18 kwietnia 2002 r., II CKN 605/00, LEX 484718, wyrok SN z 22 czerwca 2005 r., III CK 392/04, wyrok SN z 18 kwietnia 2002 r., II CKN 605/00..

Do przyznania zadośćuczynienia za naruszenia praw pacjenta nie jest koniecznie spełnienie przesłanki wystąpienia szkody na osobie (odmiennie niż w przypadku roszczeń z art. 445 KC w zw. z art. 444 KC) i może zostać one przyznane za sam fakt tego naruszenia (tj. wystąpienia zdarzenia stanowiącego naruszenia prawa pacjenta) bez konieczności jednoczesnego wystąpienia szkody²⁷Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – I Wydział Cywilny z dnia 17 listopada 2025 r., I C 1576/21, Legalis nr 3320966.. Do stwierdzenia odpowiedzialności podmiotu, który świadczy usługi medyczne, wystarczające jest więc naruszenie praw pacjenta wskazanych w Ustawie. W ocenie Sądu Apelacyjnego w Lublinie , jeżeli w wyniku leczenia pacjenta dojdzie wyłącznie do naruszenia praw pacjenta w rozumieniu przepisów ustawy o prawach pacjenta pacjent ma prawo do dochodzenia zadośćuczynienia pieniężnego bez względu na to czy wskutek tego naruszenia wystąpiły skutki w postaci uszczerbku na zdrowiu pacjenta²⁸Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 21 listopada 2018 r., I ACa 83/18, LEX nr 2620135.. Jeżeli natomiast wskutek tych samych zaniedbań popełnionych przez personel medyczny wystąpi dodatkowo skutek w postaci uszczerbku na zdrowiu pacjenta, wówczas pacjentowi przysługują dwa roszczenia.

Uwagi końcowe

Prawo służyć powinno uznanym wartościom moralnym i jeżeli normy prawne będą się opierać na tych wartościach, stosowanie prawa będzie pewniejsze i pozbawione intuicyjnego rozstrzygania wedle niesprecyzowanych kryteriów dylematów natury etycznej²⁹A. Krajewska, Current Legal Issues Concerning Embroyo research in the UK – Aktualne problemy prawne dotyczące badań na embrionach w Wielkiej Brytanii, Wrocław 2004, s. 37.. Moim zdaniem w obliczu dokonań współczesnej medycyny zadania stawiane ustawodawcy są niezwykle trudne do zrealizowania. Bez wątpienia możliwości medycyny i działania lekarzy znacznie wyprzedziły prawo, które nie zawsze jest kompatybilne z rzeczywistością, w związku, z czym przestrzeganie obowiązujących norm prawnych jest niezbędne, zwłaszcza w obszarze zdrowia i praw pacjenta.