Bliscy osób z zaburzeniami spożywania alkoholu

Wśród konsekwencji zaburzeń spowodowanych używaniem alkoholu, oprócz zmian somatycznych i psychicznych, obecne są narastające problemy rodzinne, a szczególnie negatywny wpływ na rozwój dzieci, problemy zawodowe, finansowe i niejednokrotnie prawne. Osobami, które najczęściej cierpią z powodu zachowań osób z zaburzeniami używania alkoholu, są ich najbliżsi tj. dzieci, małżonkowie, partnerzy, a często także rodzice. Są one nazywane „osobami współuzależnionymi”. Proponowano wiele różnych definicji współuzależnienia, jednak żadna z nich nie uzyskała powszechnej akceptacji. Do dnia dzisiejszego współuzależnienie nie znalazło swojego miejsca ani w klasyfikacji ICD, ani DSM. Taka sytuacja wynika nie tylko z braku jasnych i precyzyjnych kryteriów diagnostycznych, ale także z odmiennych podejść do tego problemu w różnych kulturach. Zarówno z praktyki, jak i z badań wiemy, że osoby, które mają wśród swoich bliskich i kochanych kogoś, kto jest dotknięty uzależnieniem, bardzo cierpią i często demonstrują objawy charakterystyczne dla stanów depresyjnych, w tym poczucie beznadziejności czy wręcz rozpaczy, brak perspektyw, stany napięcia i niepokoju, zaburzenia snu oraz wiele różnych dolegliwości, które można zaliczyć do objawów psychosomatycznych. Na temat roli alkoholu mówią bardzo niechętnie, ponieważ bardzo się tego wstydzą. Głęboko skrywana jest także, częsta w takich rodzinach, przemoc domowa zarówno fizyczna, jak i psychiczna.

Znakomita większość osób określanych jako współuzależnione to kobiety, którym jest przypisywana rola strażniczek domowego ogniska i które usiłują różnymi sposobami ratować rodzinę przed destrukcyjnymi zachowaniami uzależnionego męża lub partnera oraz chronić przed nim swoje dzieci. Można przyjąć, że do najczęściej spotykanych cech charakteryzujących osoby nazywane współuzależnionymi są: koncentrowanie się na „ratowaniu” rodziny poprzez usiłowanie wywarcia wpływu na osobę uzależnioną, kontrolowanie jej zachowań z jednoczesnym brakiem sukcesu i negatywnymi konsekwencjami dla osoby „ratującej”. Osoba taka jest więc jednocześnie „ratownikiem” i prześladowcą „ratowanej” osoby. Wprawdzie „przeszkadza” i utrudnia kontynuowanie zachowań wynikających z uzależnienia, ale jednocześnie nie pozwala osobie uzależnionej doświadczać konsekwencji swojego postępowania i uniemożliwia jej uczenia się na własnych błędach.

Badacze są zgodni co do tego, że cechami charakteryzującymi takie osoby są także nadopiekuńczość, kontrolowanie osoby uzależnionej oraz przekonanie o swojej zdolności do wywierania znaczącego wpływu na drugiego człowieka, pomimo powtarzających się niepowodzeń i cierpień z tym związanych. Powtarzające się niepowodzenia prowadzą do utrwalenia poczucia niskiej wartości, które dodatkowo jest wzmacniane zgłaszanymi często przez osobę uzależnioną pretensjami i obwinianiem „ratownika” o bycie powodem zaistniałej sytuacji. Taki „ratownik” przystosowuje się stopniowo do sytuacji przewlekłego stresu. Najpierw podejmuje bezskuteczne interwencje i próby zrozumienia przyczyn zachowań bliskiej osoby. Następnie nadal ją wspiera, ale jednocześnie usiłuje kontrolować zachowania osoby uzależnionej, ale już z okresami izolowania się. Wobec braku efektu następuje poddanie się, rezygnacja i utrata nadziei na zmianę sytuacji oraz koncentracja na minimalizowaniu szkód spowodowanych uzależnieniem bliskiej osoby. Napięta sytuacja w domu i brak efektu podejmowanych działań prowadzą do wyniszczenia emocjonalnego, a często również fizycznego, co odbija się negatywnie zarówno na stanie psychicznym, jak i somatycznym osoby „ratującej”.

W efekcie osoba „współuzależniona” staje się jedną z ofiar patologicznego związku, który niewiele jej daje, natomiast bardzo drogo kosztuje. W ramach przystosowywania się do stresującej sytuacji dochodzi niejednokrotnie do przyjmowania leków uspokajających, nasennych czy picia alkoholu w celu opanowania napięcia i niepokoju bądź „ucieczki” od trudnej sytuacji, co może doprowadzić do uzależnienia. Placówki terapii uzależnień oferują tym osobom specjalistyczne programy psychoterapii ułatwiające powrót do równowagi oraz wspierające zmianę ich funkcjonowania, czego efektem jest niejednokrotnie podjęcie terapii przez osobę bliską.