Gdy dorastanie staje się trudne – znaczenie rozmowy i relacji

Współczesne pokolenie nastolatków dorasta w okresie dynamicznych przemian społecznych, kulturowych i politycznych, którym towarzyszy rozwój technologii, w tym sztucznej inteligencji. Zjawiska te w znaczący sposób wpływają na jakość relacji międzyludzkich. Sposoby nawiązywania i podtrzymywania więzi – przyjaźni czy bliskich relacji – ulegają szybkim przeobrażeniom.

Doświadczenia życiowe wielu rodziców kształtowały się w innych realiach niż te, w których dziś dorastają ich dzieci W związku z tym, co jest naturalne, nie do końca odnajdują się w obecnej rzeczywistości. Podobnie może być w przypadku innych, ważnych osób dla młodych ludzi, np. nauczycieli. Może się to przełożyć bezpośrednio na brak wystarczających umiejętności wspierania nastolatków, którzy muszą dokonywać wyborów, mając przed sobą wiele wyzwań i niepewności co do tego, co będzie dla nich dobre w przyszłości. Mogą czuć się zagubieni i osamotnieni w świecie, w którym zdarza się, że jest więcej interakcji i relacji w mediach społecznościowych niż tych doświadczanych w bezpośrednim kontakcie z dorosłymi czy rówieśnikami. Zdarza się też, że te dwa światy nie składają się na spójny, zrozumiały i przewidywalny obraz otaczającej ich rzeczywistości. W takich sytuacjach młodzi ludzie wykorzystują różne strategie radzenia sobie z lękiem, niepokojem, zagubieniem, samotnością, chwiejnym poczuciem własnej wartości, a także chaosem informacji, w których prawda miesza się z fałszem. To może być powodem podejmowania przez nich ryzyka.

Zachowania ryzykowne, na których występowanie składają się złożone zjawiska, w jakimś stopniu odzwierciedlają sposób postrzegania przez nastolatka/nastolatkę własnej osoby i otaczającej ją rzeczywistości. Bywają one przysłowiowym czubkiem góry lodowej, pod powierzchnią której mogą się „ukrywać” traumatyczne przeżycia, wstyd, cierpienie, poczucie bycia nieważnym i niewidocznym dla innych.

Zachowanie ryzykowne może stać się dla młodej osoby mechanizmem radzenia sobie, gdy dostrzega ona w nim więcej korzyści (psychicznych, społecznych) – takich jak redukcja napięcia, poczucie kontroli czy bycie zauważonym – niż potencjalnych strat. Ostatecznie o podjęciu ryzyka decyduje przewidywany przez nastolatka/nastolatkę dodatni bilans korzyści nad potencjalnymi stratami indywidualnymi czy społecznymi.

Na przykład w przypadku samookaleczeń pozytywnymi spostrzeganymi przez nastolatka konsekwencjami mogą być m.in. redukcja odczuwanego przez niego napięcia, odzyskanie poczucia kontroli, poprzez podjęcie decyzji, kiedy i jak się okaleczyć, wyrażenie swojego cierpienia i wołanie o pomoc. Z kolei używaniu substancji psychoaktywnych mogą towarzyszyć oczekiwania związane z ich pozytywnym działaniem, które umożliwia m.in. chwilową „ucieczkę” od stresu szkolnego i rodzinnych konfliktów, poradzenie sobie z lękiem, depresją, samotnością czy brakiem akceptacji orientacji seksualnej osoby ze strony najbliższego otoczenia. Warto też spojrzeć na używanie substancji psychoaktywnych z ważnej perspektywy ‒ jako jednej z metod odbierania sobie życia przez młodych ludzi.

Należy również pamiętać, że w sytuacjach nasilonych problemów lub trudnych doświadczeń życiowych zachowania ryzykowne często współwystępują. Przykładowo mogą to być: jednoczesne picie alkoholu i używanie narkotyków, samookaleczanie się połączone z używaniem substancji psychoaktywnych, a także współwystępowanie samookaleczeń, używania narkotyków oraz zachowań samobójczych (myśli, planów lub prób odebrania sobie życia). Taka kumulacja zachowań znacząco zwiększa zagrożenie dla zdrowia i życia młodych ludzi.

W obliczu tych trudności kluczowe staje się pytanie, co może pomóc młodym ludziom w przezwyciężaniu trudności okresu dorastania. Niewątpliwie jednym, a nie jedynym ze sposobów, jest sprawowanie wrażliwej i czułej opieki przez rodziców, posiadanie przyjaciół i utrzymywanie z nimi bliskich relacji oraz innych źródeł wsparcia społecznego (np. ze strony nauczycieli, czy innych pracowników szkoły). Z tych powodów tak bardzo ważna jest i była umiejętność rozmawiania rodziców z dziećmi o ich przeżyciach, doświadczeniach, problemach, samopoczuciu, marzeniach, pasjach, przyjaźniach, sukcesach i porażkach. Zaangażowanie rodziców w codzienne życie dziecka, a nie tylko wtedy, gdy pojawią się problemy, oraz wyrażanie dla jego osoby akceptacji, stanowi silną formę ochrony przed podejmowaniem przez niego ryzyka.

Ważne jest budowanie i wzmacnianie więzi z własnym dzieckiem m.in. poprzez:

• dbanie o jakość wzajemnych relacji, a także tych społecznych;
• zapewnienie bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego;
• reagowanie w przypadku zauważenia sygnałów wskazujących na wystąpienie problemów, podejmowania ryzyka czy kryzysu zdrowia psychicznego;
• budowanie relacji opartych na wzajemnym zaufaniu i szacunku;
• spędzanie czasu razem;
• wspieranie rozwoju umiejętności społecznych i emocjonalnych dziecka inspirowane własną postawą, m.in. sposobem rozwiązywania konfliktów, radzeniem sobie z emocjami oraz kulturą prowadzenia rozmowy, okazywanie miłości, zainteresowania i życzliwości;

Bibliografia

• Ajzen, I., & Fishbein, M. (1980). Understanding attitudes and predicting social behavior. Prentice-Hall.
• Deptuła, M. (2013). Przyczyny odrzucenia związane ze specyficznymi właściwościami dzieci. [w:] M. Deptuła, Odrzucenie rówieśnicze. Profilaktyka i terapia (pp. 111–198). PWN.
• Jessor, R. (2016). Problem behavior theory and adolescent risk behavior: A re-formulation. [w:] R. Jessor, The origins and development of problem behavior theory: The collected works of Richard Jessor (pp. 117–130). Indiana University Press.
• Józefik, B., & Sroczyńska, K. (2025). Gender w gabinecie: Rozmowy o ciele, płci i relacjach. Wydawnictwo „Więź”.
• Masten, A. S. (2018). Resilience theory and research on children and families: Past, present, and promise. Journal of Family Theory & Review, 10(1), 12–31. https://doi.org/10.1111/jftr.12255
• Ostaszewski, K. (2014). Konceptualizacja problemów wieku dojrzewania. [w:] K. Ostaszewski, Zachowania ryzykowne młodzieży w perspektywie mechanizmów resilience (pp. 19–63). Instytut Psychiatrii i Neurologii.