Kilka słów o języku, jakim opisujemy osoby z problemem używania substancji psychoaktywnych

Język jest mapą, za pomocą której tworzymy wizję rzeczywistości

James Britton

Od początku naszego życia towarzyszą nam słowa. Kształtują one nasze spojrzenie na świat i sposób, w jaki spostrzegamy siebie i innych. Czasami, bez głębszego zastanowienia, mechanicznie powtarzamy słowa, kierując je do innych osób, nie biorąc odpowiedzialności za to, co i jak mówimy. Słowa mają moc zarówno wzmacniania, jak i ranienia. Wpływają również na nasze postawy i zachowania wobec osób, które zmagają się z różnymi problemami, w tym z problemami związanymi z używaniem substancji psychoaktywnych. Niestety, język opisujący te problemy często bywa stygmatyzujący – obarczony piętnem i wykluczający z życia społecznego poprzez nadawanie raniących etykiet. Odbierają one jednostce podmiotowość, sprawiając, że przestaje ona widzieć siebie, jako sprawczą osobę, która może podejmować racjonalne decyzję, przezwyciężyć swoje problemy z używaniem substancji psychoaktywnych i odmienić swoją przyszłość.

W przestrzeni społecznej nadal funkcjonują negatywnie nacechowane określenia , takie. jak: „alkoholik”, „rodzina alkoholowa”, „narkoman”, „osoby współuzależnione”. Warto ich unikać, ponieważ odbierają one podmiotowość i szacunek. Dobitnie świadczy o tym wypowiedź jednej z osób z problemem uzależnienia od narkotyków:

Nie jestem narkomanem. Jestem człowiekiem.
„Narkoman” to rzecz, etykieta.
Tak, żyję z uzależnieniem – ale ono mnie nie definiuje.
I nie jestem „w terapii” – moje uzależnienie jest w remisji¹Remisja oznacza okres, w którym osoba nie używa substancji, ale nadal dba o zdrowie i zapobieganie nawrotom..
Tak jak każda inna przewlekła choroba, która jest w remisji – może wrócić.
Nie jestem „czysty”, kiedy nie używam i nie jestem „brudny”, kiedy używam.

(za: Snodgrass, 2018)

Zmiana języka opisującego problemy związane z używaniem substancji psychoaktywnych, ukierunkowana na przywrócenie podmiotowości osobom zmagającym się z tym problemem jest ważną społecznie kwestią. Rodzice mają tu wyjątkową rolę i odpowiedzialność. Jako pierwsi „wyposażają” dziecko w słowa i nadają im znaczenie. To od nich zależy, w jaki sposób nazywają osoby i ich problemy. Słowa przez nich używane tworzą schematy myślenia, które mogą być powielane przez ich dzieci, również w ich dorosłym życiu. Rodzice poprzez słowa i swoje nastawienie mogą kształtować postawy dzieci wobec osób z problemem uzależnienia, ucząc je empatii oraz szacunku. W praktyce oznacza to, że w rozmowach z własnymi dziećmi – bez względu na ich wiek – warto używać terminów neutralnych i precyzyjnie określających problem np. takich jak: „osoba z problemem picia alkoholu”, „rodzina, w której występuje problem picia alkoholu”, „osoba cierpiąca na zaburzenia związane z używaniem narkotyków”, „bliscy osoby z problemem uzależnienia”.

Taki język nie ocenia, nie naznacza i nie przypisuje winy, a daje nadzieję na zmianę, ponieważ zmniejsza stygmatyzację, wzmacnia godność i poczucie wartości osoby zmagającej się z problemem oraz ułatwia szukanie specjalistycznego wsparcia. Ponadto pomaga zrozumieć, że problemy z używaniem substancji psychoaktywnych nie definiują człowieka. To ważny krok we wspieraniu procesu destygmatyzacji języka opisującego problemy związane z używaniem substancji psychoaktywnych oraz w kształtowaniu u młodych ludzi zdrowego podejścia do siebie i innych.

Bibliografia

• Bratt S. (2024). The Power of Words: Navigating Language in Mental Health and Addiction
• Bujalski M., Klingeman J. (2021). Słownik uzależnień. https://kcpu.gov.pl/publikacja/jak-mowi-co-uzaleznieniach-przewodnik-po-jezyku-niedyskryminujacym/
• Bujalski M., Klingeman J. (2025). Jak mówić o uzależnieniach: przewodnik po języku niedyskryminującym. Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa.
• Snodgrass S. (2018). The Power Of Words: Changing The Language Of Addiction. https://broken-no-more.org/the-power-of-words-changing-the-language-of-addiction/
• Zwick J., Appleseth H., Arndt S. Stigma: how it affects the substance use disorder patient. Subst Abuse Treat Prev Policy. 2020. Jul 27;15(1):50. [PMC free article] [PubMed] [Google Scholar]
• Kozak A., Wasilewski J. (2022). Uwięzieni w słowach rodziców. Onepress, Gliwice.